(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Elegantiolae. — Regulae elegantiarum. Nomina dignitatum magistratuumque civium Romanorum"

PRg 



, ' : 



T+ 




■ 
.... 

• - . '. '■'*•:"' •' y "•"'. 




cm 1 



2 3 4 



. .- ■ . '.• . '-' '■.'.' - *. 

'-'-.'■■■■■ ■•'■■:?' ■ 

■:?•;■ V'; 

' ' III ; lll i . 1111111 'iiii h ll ' III -1TTT- 



:o 



11 12 13 14 



:.: 



w^^^— 






^™ 



&E.SO0, 




cm 1 



9 10 11 12 13 



v* 




cm 1234567 



9 10 11 12 13 14 



• .' ,*■!. 



^ 









(/vwftfi 



4* 



, .,■ ><--—■ 



Q £&.o**lA tlt X. %S . 



o 









CREG VIE ELEGANTT AR VM ►« - 

Auguftfni Dati famdiari comentario de 
claratg»% 




»ft 





















|[}Iudocus Chchthoucus NcoportuncfisTheo 
baldo Paruo infigni dodiori Theologo. , 

S Vanqua litteraria difciplinafqua gramatice dfcfit 
.Jceterisloge dfgnitatefitfnferior digmffime vir: 
,,jLt quedutaxat Iitteras/fyllabas / did/ones/ earucg 
j£3>zcc idetia / 8C orationii ex diaionfbus copof ltione 
doceaKcfi rer? aute d' fcfplin? mfto altiora & fublimiora cofl-- 
der&:notncetetismin 9 neceffariae:imo veromagts vtpote 
fine qua cgtet eacqri nequeat.Quofit vt no oino pretermitte= 
da/negligedacp fit: illis prefertiqui ad litterarn cognitione al 
pira".:fmo vero tato diligeti? expeteda:quato plures incoino 
ditates affert negleda . Quis eni nullo iafto f udameto iolidu 
c6ftru^er ; ?edificfum.' Quo ingceniofurgetpanetesK tecta 
nuUis bafib^ta nixaq^ GramaticJ aute ceterarfi dtfciplinariS 
bafim SC fund-mentu effe ambigit nemo:quod niu firmu fue 
rit quicquid .uperextruxeris corruet . Nepe vocibus fignin» 
cannir que fnaimo & cogitati8e verfatur:& fermo ad conie* 
quedasdifciplinas vtapprime neceffari 9 ita accomodatifft* 
mus e.que haudfecus docet gramaticarecte coponere.g,ma= 
terIinguavernacuIa;quocirca &matere 6C nuttix cfterara 
diTcipIinaru:quas fie gramatica/ibi vedicare poteft nemo: vt 
neq? puer adolefcere g prius a matris vberibus no pepederit. 
De ipfa aut cudmerfi d-uerfa tracTrauerit ScCui Iaboris monu 
mer a pofteris tradiderit:inter c?teros Auguftfn 9 datus Sene= 
fisIatinelingu?peritiffim 9 ifagogicolibeUo itaoem reftelo 
quedi ratione coplexus e:vt nihil quod ad hanc arte attineat 
pretermififTe.videatur.Sigde in eo mfra breuitas &intellecwf 
ad quippia percipicndii i primis amica.Cui qde breuitati ar*= 
nexaelocupletififmafententfapaucfsadmodii verbfs com 
prehenfa:8C tatafnfuperfermonfselrgatia verborucj mafe? 
ftas:vteaex Cfceronianaofficinadepropfiffevideatur. Sed 
f acit hec fermonis grauf tas vt no facile ab adolefcetibus capi 
poffft:per/nde atqj folfdus cfb 9 a tenerfs infantulorfi dentib' 
frangi Sc coteti nequit.-nifi nutricis cura 8c diligetia prius co 
minuaturgf mollfatur Itacp huiufce operis difficultate clario 
ri expofitione tollenda duces.-familiare in ipfu comentatione" 
parare aegreffus fu:8i e tenebrfs erutu adolefcentfi oculis vel 
tenue lume percfpef e valetfb 9 perfpfcuum efficere:quo adfuti 
iuuenes qui tuo equiffio moderaminc/curaq? peraigili bonfs 



Iittet/s/nfh'mutur:omnemIoquendiIjafbariamexuant:8fc5 
teneraetatelatin/fermonfseloquenriamimbfbant.- f/mul vt 
cfter/ hufus alm? parifiorumachademif adolefcentesf quib 9 
prefens opufculum ad cognofcendas etegantiarum Ieges \ec - 
titari 8C manibus verfari foIet>x hoc meo quatulocunqj ftu 
dfocommodumcapiantjfacilioremqj habeantai ipfumtm 
telligendum viam.Nulfam ineofermonfs leuftatem refugf; 
mfhf perfuades nihil iuuenibus facfle nimifi tradi poffe:mols 
liorefqjcfbos teneriufculis annis gratfofeseffe.Adieci K bre 
u«n admodum in trigmta regulas eleg3nriarum Francifci ni 
gri decIararionem.(p ipfe Auguftinf datf regulfs apte refpo* 
deant. Hoc igitur opufcultim tugdignitat/ commendatumr 
tuaq? f ultum autoritatefff fta conducere tf bf vif um fuerit; in 
iacem exeat:S tuis aufpiciis in cfteros tranffufum : qmnib 9 , 
vtilitatem 8c emolumentum afferat., * 

Vale. 





af/. 















i 









Ars. 

Imitatio. 
Exerdta 
tio. 




*AVGVSTINI DATI SENENSSIS ISAGOGICVS 

libellus in eloqueti? prgcepta ad andream domiChrtftoforif i 
liaicfi famili3ti cometatoe IudociClichthouei neopottuefis. 

[Redimus iamduduma ple= 
rifqjvirisetia difer tiflls p= 
l fuafctu demum ar te quepi= 
amin dicedo nonulla adipi 
I fcufi veteru fedlat 9 veftigia: 
[ optia fibi quifcffemp ad imi 
[tandu ,j)pofuerit. Neq? !eni 
qui duti? in Marci Ciceronis le&ione verfat 9 fit 
non indicedo 8t ornatus/8£ copiof 9 effe poterit. 
Nam &hori r idioracrebriusconfe&ati:ipfi quos 
qjaridi/ieiuni/8C inculti fiatneceffee. Le<flitantt 
igit" mihiCiceronis volumia^que/loquetie, paren 
tem appellaueri)pauca anotatione digna vifa futr 
qb 9 fi vtemur vufgarium fermonem afpernati:ad 
elcquentiam proximius accedemus. 

Cum tria fint gbus per fecH eloquetig atte cofequi poffum 9 : 

ars fcilicet/imitatio 8fexercitatio:Ars eprfceptioqugdatcer 

tS via/rationeq? loquedi.Imitatio eft/ que tpellit cu rationejvt 

.alioium files iloquedoefficiamut.Exercitatioeaffidu 9 vPl 

cofuetudoq? te&e loquedi.Arfem traditur 9 e au&onceftis <J= 

bufdSlegib^breuiffie c6prehenfam:mimetnffeaffidua exet 

cftatione pro futur5:vt facille itelligat oes hanc preceptionis 

ratior&ad exercftatione accomodar i oportere. Ad imijatio= 

ne au; hoc pt ohcemio ftudiofiffim queq? tuitat:ei 9 ondes.vtilt 

tate q; via e facillis ad vetaeloquetfg cognftqem nueniedi:cfi 

gs eo pa<9o log combif quo latinfliguf gitiffi locuti funt, At 

n6 o? s temete imitadcs monet.-tfum doftos folfiSC Cic erone 




&Ouiri!ian 9 de Cicefone loques his vetbis admonet.Hfic igi 
tur fpedem 9 :r;oc propofitu fit nobis exeplfitille fe profeciffe 
fciat:cui Cicero valde placebit Ergo gdaex Ciceroncnotata 



elegant/ara documeta auftor fe ttsditatH ptotttetuuad exot 
nadaoratfone multucoducetiajfagogeplura/j nSero &pri 
mainflexioejautifagoge:es: f/gtiificat itroducl:ione;h oc eft 
primaeora q ad alicui 9 fcietig cognitione perducfit traditio= 
n&Indeliberifagogicuslatine introduclorius dicitur.-g pri* 
maalicui 9 artisrudimeta^gnatimtradit. leiuniiinculti/ 8C a 
riditu&gtriftehabetoratiois genus 8C mtme gratu.UU vero 
horrfdioracofedatidicutuncjaucloresjmitatur incultos 8C 
fcabrofos. Vulg jriu fermone alpernati fut:qui ieptos loquen 
dimodosKapud iperitugramaticora vulg js vfurpatos refu 
gififcNa arpernor/arisdepones e fignificas fpernere/mde gtf 
cipiii afpernatus.aum. Quid fit imitatio: hec faci/e f/ftfudo 
oftedet. Pictor q nodu arte pi&oria perfecte coCecutu s e:ima 
ginepi&aanoculos ftatuit:8c illadiligetius cot-ep/a«/-/yt fi= 
mile efformetSic qeloquetig ftudet:virorii eloqentfu exepla 
.pponere debet:eoi£ loquedt ratione 3c forma^ofiderare; fe= 
cundQ qua m iltas fifes oratioes eitmgit:8t tade sfliiuo vfu 
peritus euadet:Q3 etia Quitilianus decio de iftitutioe orato= Qultilian 9 
rialibro teftaf dices: Neqj dubitaripoteft:quin arti pars ma 
gna cotineatur imitattoe.na vt inuenire primii fuit;e q* preci 
pufi:ficeaquebeneinuentafuntvtilefequi Similem raro.na 
tura preftat.-frequenter imitatio. 

^ Primu preceptu variet ati/comutatioicj vt ftu 

deamus . Se cu id iprimis quifcj admonedus fit: 

quodrhetor ille diiigetifTim 9 & infignis admo= 

diiorator Fabi 9 Quittlianus de orationis otibus 

dicere cofueuit. Necjj eni leges fut oratoru quada Quitiliui 9 

veluti imutabili neceiTitate coftitutf: nec rogatio 

nibusXvfideMfcebat)pIebifuefcitis fa&afut ifta 

precepta.fed vti i ftatufs/pid:uris/poematib 9 /ce= 

rerifq?:ita quoq» in exornada viri eloquecis ofe 

plurimuleperroborfsacvenuftatfs habuit varie 

tas. Atqjfquod dici foIet)tenedu/cauenduqj illud 

cft anteoiamears vlladfcendi(ft fieri poteft)efl"e 

videatur. Hec igitur lex prima co-nutatfonf s/va= 

rictatifcj:qerudito^aures no difTtcile iudtcent. 

a.iii. 



























H> 







Hec igic iscto fudameto.-gpauca deicepsfcriba Andre 
aamicefuauiiHe:q & fi no fep:vt plurimu tii his roib 9 
tibi feruada er Gt. Sed ia nri iftituti ita nafcet exordtu. 
Imprimis elsboranium eft ne femp eode loquendi genere vtamur 
fed oratoem niam diuerfis modis exornem 9 . Et hoc potifftrau ob^ 
fcruaf cum cade fetentia mftismodis cxpr imere fciuerimus.vt amo 
temfturfrc ornati 9 dicitur:p|irificereamoifumopete diligo/vntce te 
colo/te fiimo amore .pfequor/tibi vero amore deutft 9 ffi/fincero i te 
amore affecWfi/ figrari tibi bentuoletia ffi c6iucT: 9 /magna rmhi tecu 
e amicitia/te miro cople&or amore/no pofffi te fi amare. Ad hoc etia 
mi tu codukit vocabuloFK iynonimo^ cognitio:quoR? varietate ora 
tro quoqj variafvt fi qs nouerit q> Igditftoes elegas/ornat 9 leloquej 
fpledid 9 /c5cLius/.'epid 9 /pulcher/venuft 9 /decor 9 fl ad oroem refera 
tur itffignif icat:poterit facile diuerfas coficere oroes.Vtit a& anei 
tor teftionio Quitiiia ,i oratoris fane clariffi:q i feciido de inflitutto 
nc oratoria Hbro hoc iterefie dicit iter leges oratoijj & legcs ciuiles: 
tj> he feprlle no femp obfcruari debeatded cfi aures dofte iudtcauc* 
riteeoportursuiqru qde iudicio ois oratoijjpceptio fubmtttifQuod 
afit varietas i oroe mftfi exoinet.-tnpl ici iducit limrlitudie.Piima eft 
de ftatua:q qttato magis I ucrit diuerfis celata modis:tato e orrjatior 
Secfi Ja c de pidura i <j lineameto^ diuerfe,ptracT:5es K colorfi yan 
etatcs maxic comedanf.Tertia e de poefarucarmib 9 q varia inuetto 
rie SC figuris refperfa:vcnuftifiia ffit. N6 tn ars debet i orfine emiere/ 
5t affcftata videri:qd* gde fitr cfi repugnate loco & iuitis aurtb 9 :viole 
ter aliq regfa poti 9 lcuicat - q obferuaf .Debet em liberis habeisfluere 
oratto. Ergo caput eft artis-.no videit vti ar te. 
Roeatoes Kogationes ffit conftitut5es populi fadf ppfb iterrogato.-vellet 
olebifcita. ' ne taIes c 6flitutoes ordiari.Plebifcita vero lfit decreta Kcoftitutoes 
p * plebis.vn plebis noie ceteri ciues romani pter patricios & fenatores 

fignificanf.Et fcttu.ti.nomefubflatiufi:eftdecretfi.Scire em fiuefci 
Plvnfus fcere «terduflatuerefignificat.Plynius.ide Zege fciuit.-necui ptebeio 
r plufqceriiiugerahabereliceret. Sacta/appbatacSfirmata. Etveit 

a verbofacio.is.ire.quod fignift'catap,pbare infa&io.onis.conftitu 
tio. Hoe iafto ffidameto/hoc facto pricfpio.iacere em ffidamita;i= 
cipe e. N f i iftituti/nf t j>pofiti Na iflituerc iterdfi ^pponere fignificat 

Secundum prfceptum de fitu fuppofi 
ti verbi & appofiti in oratione. 

^Plerucj eni qui oratori^artis floribus:ac phaleratis 
(vt aiunt)verbis ftude t:cotra trita vulgatacj gratico^ 



cofuetudine danatesrqc? 1 calcc abfolute orois Iocari co 
fueuit:id illi poti 9 coaptarinittoQc! oe tibi exeplo er it 
manifefti 9 .Scis plenaofone coftare trib 9 ptib 9 ;qct fup 
pofitu(vt eoijeipoijj vocabufvtarjqct ver bu/qcf appofitu 
vocat.Dicutigif gramatici.Scipioaphricanus deleuit 
carthagineOrnattoris vero eloquij hoesxouerfo poti 9 
vtutur ordie Carthagine Scipio aphrican 9 deleuit.IIIi 
,M.T. Ctcero vtitur famtlianter. PJentuIo Nos vero 
.P.Ietulo. M.T. Cicero familiariter vttf. Qu^b 9 plane 
exeplis patere arbitronappofitu primu i of oe/fuppofi 
tummediu/nouiiTimuverolocuverbuteSiere. SedScfi 
quidp gramatico^e more p 9 appofitUifituertt:id initio 
of ois poni folet. Cui 9 rei exepla fubne&a .. Scipio Emi 
Iian 9 euertttNumatia vrbe opuletiffima hifpant^ Hif 
panie; opuletiflima vrbe NumatiaScipio emihan^es 
uerttt. NoignorasmuIraelTegenera epiftolaiji Epi= 
ftola^» genera multa e/Te no ignoras.Lycurgus codfdit 
fcliiflimas leges laccdemoniis.Licedemoniis fancftiffi 
mas leges lycurgus codidit.multacj} cofimili rationc. 
Appofituigiflpleruc]? pricipio apponit/fuppofitume 
dio/fine verbu. vt Areopagu Solon Salamin 9 primu co 
ftituit.vbigramatict dicut Solonpitm 9 coftituitAreo 
pagp. Ceteru diuerfis ordmip 9 & locis locade fut ptes 
^pauriu iudicio:qg quide folo vfu comparatur. 
Oratorr? arris $orib 9 ftuder:cj eloquetfe dant op&oratoria fuas ora 
tionesvenufraredecorarelaborates.Gramatici verofutg folaptiii 
orat6is i debitis accidetib 9 couenietia qrut.-fermonis ornatum nthili 
facietes. Ethi eo qde ordie drcliones f oroe coftimur.-quo ad cogno 
fcedan/fentetia cSflrui debenvt prio ponif fuppofitu.-fecQdo verbu: 
fttcrcio appofitfl.vf fitus dutionu reipodeat ordi cofrruct5is. Oa= 
totes vero oppofito pen< t 9 ad cSftruftois ordine fcitu dt&oes. locat 
vtcuod vltio coftruif p»io pcnut ioco.Sfqucd prio c5ftruif:ponut i 
fine. Ad cui 9 clariore cognitoem nofcere dignu e.q; oratio abfoluta 
fiuc plena e/q pfe<3ac5t(netfetetia Etfllacx trib 9 pot ffim copont 
f fcj fuppofito/rtbos&appofito Suppofitu e noiatiu 9 an verbu recT? Suppofhfi 



. I 



o.;i!!. 






Verbtim. 
Appofitum 



Scipio 
apliricanus 



Sc ! pio 
Emilianus. 

Lycurgus. 



Lacedemo. 

Sofon. 
Salsmfs.. 



Areopagus 

Areopagira 

fhalera. 

Virgilius. 



Verbuautehic in,ppoffto:everba pfonale finiti modf.Appo 
f ftfi e caf 9 poft verbfi reft 9 . Debet ergo fcctm orato^ leges pri 
mo loco appofitfi poni/fcdo fuppofitfi & tercio verbu.vt vbi 
gramatic 9 dicitrgloria comita? virtuterpoti 9 dicendum e vir 
tute gloria comitaf.StudeiSt aut ,p virib 9 adolefcetesiverbum 
pricipale in fle of ois ponere. Nihil emilla gratf? e of oe:q in 
q verbu pricipale vltim fortif locfi vt te fanu ee(q3 pfecio mi 
hifuit iucundifTim)f x tuis Ifis itellexf.Quod fi qd in c6ftruc= 
tione fequaf appofitu vt genitiuus ab eo ttGt 9 aut qltbet alius 
obIicju 9 :debet in oratione pponi appofito:vt qd coftructoevl 
timfi e:fit prfmum f iru et e diuerfo:vt grammatfc 9 dfcft. obtu 
fitafc? labor emoliit igenii.Orator vero dicit.fgoenff obtufita 
tc/Iaboremollif.Sfmilifer gramatic 9 dfcff.DfIigetia fuperat 
grauiff,ma;diff/culratecuiufcp rei.Orator vero dtcit. Grauif* 
fimacuuiqjreidifficulratediligetiafupat. Duo fuerut fci 
piones vntuta,admojfiifignes.Prioraph«canus cognomf 
nat 9 .c£i fc&> bello punico Hanibale tadem deuffto Cartha- 
gfne aphrice vrbe celeberrima I romanoijj poteftate'redegerit 
Pofterior Emilian 9 cognomiat 9 /eft:a fcipione aphricano ad 
optatus:hic i tercfo bello punico Carthagine fubuertit: Nu* 
matia hifpanie vrbe fame diuti 9 afflicta cepitrvt narrat lucfus 
florus libro fecfido epithomatfi de bello numantino. Lyciir 
gusfdequoau&orponft exeplujfuftlacedemonio^r priceps 
clarffffm 9 -g vt codftfs a felegib 9 eternitate daret^patria fpo= 
te relfgt/ 8c increta ppetuu egit exilfum.morf es iuffit ne fua of 
fa lacedemona referref :vt no crederet lacedemonf f fe furame* 
to folutos effe:quo recedes Iycurg 9 eos aftrixeraf.vt ei 9 fcili= 
cet leges feruaret donec reuerterentur.dequo lati 9 1 ractat Iu= 
ftin 9 libro tertfo epithomatum. Lacedemo onis:veI lacede 
monia e eft vrbs laconie:que etiam fparta ? vel fparte es: voca 
tur. inde lacgdt moni 9 &fpartan 9 noia adie&iua. Solon fuit 
ynus ex fcpre fapfetfbus gtecff patrfaSalamfn 9 . Vnde filami 
fnfs. vel falamfs vel falamina.e.eft infula in Eubofco mari.-co 
tra Athenas fifa:vrbe ha bens fui nominfsrex qua folon oriun 
dus fala_min 9 did 9 eft.hic athenfenfibus leges dedit & Areo» 
pagum iltftuft.Areopagus latfnemartis vicusdicitur:namvi= 
cus erat Athenis:a templo martis ficcognominatus.iquo ex 
adiffimumde arduis rebusagebatur iudicium:inde Areopa* 
gite iudices qui iu Areopago iudicabant hinc diuus Dyonifi 9 
Arcc p: g-'ta cognominatuseft. Pha'era phalere (Ifcet f reque 
tfus pluraliter dicatur)equorum eft ornamentum. Vfrgilfus. 



prtmus equirni phaleris inffgne vittot habeto indephaferat 9 
phaleris ornatus Traniferrur aut hoc nomen ad a/iarum rerfi 
vt orationis ornamenta.inde pha!erara verba dicfif o rnata SC 
fplendida. 

Tcrcium prcceptum deaduerbioru fitu. 

Iam vcro de aduerbiis(que.funt veluti adie&iua 
verborum)dici poteft: vbiuis ibct ponenda effe: 
vbidemuaptius congruere vifafuerint:modo in 
pricfpio/modo in fine/modo interie&a iter vtru 
r^.qua m re dil/genti vtcndum eft confilio * J5ed 
prope verbum frequentius peruenuflamVeddut 
orationem:vtFabius maxirnus ante.alios fortiter 
atcp animofe pugnauit. C. Lelius Scipione fami= 
Iiariffime vtebatur . Clementiffimus cefar humis 
Iiter ignofcebat. Nunc vero ad r eliqua. 

Aduerbia vocantur adie&iua verborum:quia determinant 
fignificationemverborumquibusiut adieclarvt nomina ad 
ieftiua fuorum fubfrantiuorum.Po/Tunt autem aduerbia po* 
nipro fcribentis arbitrto:vbi aptior eorum locusvifus'fuerft. 
SedjnaximaarTerantorationi venuftatermquandoftat iuxta 
verbum quoddetermfnant.Omnis enim determinatio prope 
fuumdeterminabile locari petit.Vt me tua benef icentia beni 
gniter fubleuafti-l!le me hofpicio humaniter fufce pit. Aduer 
bfa tarren fufpenfiua.'qu? vno verbo non funt conteta: vt co= 
pletam faciant f ententfanwfed duas faltem requirunt oratio- 
nes: qualia funt cum primum / vbi primum quando primum/ 
pof'eaqifimuI ac/fimul atcg/donec/dum: In principio debcnt 
poni.vt cum primfi te fanaefle'percepf.*non mediocriter ga= 
utfuffum.Sed 4e fftis non datur hoc preceptunuquin.. potius 
de aduerbiis qualitatis:quf indifferenter /n oratione ponun- 
turrvt iufla tua exequar diligenter.Inrer verbum autem& ad 
uerbium fequens eleganter ponitur ifta coniundio & quide: 
vttaodefderio fatiffacfam & qufdem lfbentifTime. Vbfuislo 
oVn q locuncp toco placet:vt princfpio/medio vel fine. Inter 
fefta/intetpofifa.ab inter 8C iacio venit ide interfe&io nome 
verbale inferpofitio» 









1 " 









Quartum pteceptumdeprepofitionu 
& fntegraru plerugj orationu inter ad 
iediuu & fubftantiuum interie&ione. __ 

^Prf pofitioncs pcrpulchre intcr fubftatiua a* 
c^ adie&iua nomina interiiciutur vt feraci i agto 
ornauffimoinloco/maximasadres/ hanc obcau 
fam/iuftisdecauPs/aliacj} huiufmodi complura. 
Nec prepofitiones folum:fed alia preterea . Eiul 
modi nunc exempla . Maxima in republica dili= 
gent/a/magnamparentes pietas/ incredibilis in 
oes ciups obferuantia/fumma i hoftes hberali tas. 

Hoc preceptum duas partes habet . Prima cum fubctanti= 
uum eft cafuale uiicuius prepofitionisiilla prepof itio elegan* 
ter mter acue&iuum & fubftantiuum fuum cafuale ponitur. 
vtnoftrisinfdibusmediatnvrbe.Secundaparseft inter ad= 
ieftiuum K fubftantiuum eleganter ponitur prepofitio cum 
fuo cafualiJvt fummus in parentes amor habendus eft : q mul 
ta in filios beneficia contulerunt Cafuale autem prepofitiois 
efl accufatiuus & ablafuus ad prepofitionem pofitus : qui 8C 
cafus prepofirionis dicitur. 

Quintum prpceptu de fnterfc&ione. gen f tiuo 
. rum inter duos nominatiuos SC contra . 

|[\Atqs etiam pukherrimuinterduoscafus pu= 
ta duos nominatiuos:aliquid cotinue ponitur. vt 
omnia reipublice iura/conftantes militum animi/ 
magna fcceleratorum hominum flagitia. Ecouer= 
foetiamconftitutaactranfpofita oratio plurimii 
exornat vt huius cfantudo viri/huiucquirites au 
cTroritate Ioci. 

Hoc etiam preceptu duas partes habet. Prima eft gpnitiu? 
eleganter ponitur inter adiecliuum 8C fubftantruum a quo re - 
gitur fiue il!a in nominatiuo fiuealtero quocfjq? cafu ponan-- 
tur.vt Firma amoris confiantfa nulla aduerfitate frangirur. 
Egrcg-a Romanorum virtus vbiqj predicatur. Secfida pars 



eftintet adie&iuum 8c fubftantiuum fn genitfuopofita.-elega 
rerponitur di&io regens illius fubftantim ; fiue in nominati= 
uo I iue quocunq? aJtero cafu pofirazvc hec funt noftri momi* 
meta laboris.hocmunuseft fynceri pigrius amoris, Exhis 
antcmduobuspreceptisfacilehaderipoteft cpinter adie&iz 
uum SC fubftantiuum aliquid venufle ponitur : aliquandono= 
men/aliquando pronomen/aliquando verbum/aliquando ad 
uerbium.-a: fic de ahis partibus orationis.vt tue quidem vo= 
luntati morem geram. Vetafemperanifcorum diledio inad 
ucrfitareprotarwvmagnumprofe&olaborem pro teccepi. 
Et quod hic de adie&iuo dicftunetia inielligendum eftde de 
mcnflrariuopronomine.-quod vim quandamadiediui obti- 
net:vt ea de re certi nifiil habeo.Tuus ille fingufaris in me a= 
mormihiprofe&oeftgratiffim*. Qurites romaniaromu 
lofqui quirinus didus eftjnuncupati funt.OuidiifJ. Vos vrbe Quirites. 
vitum piohibete quirites.'.VirgiIius . Remo cum fratre quin= Ouidr us* 



nusiuradabunt. 

Sextum preceptum de adie&iuoram fitu. 

Venufte etiam pleriiq? pr^ ceditadiec!liuu r nome 
fubftatiuu:vt tua dignitas/optima virtus diuinu 
lngoeniu/exquiftta dodrina. Magni eni refert 
quo loco qu$qt dicTio fita fit: quod teftaturBceti 9 
in fuis cometariis:quos in Ariftotelis Iibrucon=; 
fcripfit.vbi # Oceronis 8C Virgilij ponitexem 
pla.Boetij aute ipfius hexverbafut. Etenim qtu 
ad copofitione oratiois fpec5tat:maximu differt 
quo verba& noia predicationis fue ordine ,pfer a 
tur Multu enim intereft i eo quod ait Cicero:ad 
hancte amentia^natura pegit/voluptas exercuit/ 
fortua feruauit:ita dixifle(vt di«5tu e: an ita . Ad 
hac te amentia peperit natura/exercuit volutas/ 
feruauit fortua. Siceni minor e fentetie} magniru 
do/rninufcfi ea lucet id quod fi fic coponaifemiet 
8C fefe vfnoletib 9 hoim aurib 9 animifcjj patefacit 



Virgilius 



Boetius 



Ocero 



Vfrgfluw 






Intereft 
Refert 



Rurfuscudicit Virgilius PacicjjiponeremDre: 
potuiflet feruaffe metru fi ita dixiflet:morec£ im 
poncrc paci :fed eft debilior fon 9 : nec eo i£ta ver 
fus tapredare vt nuccdpoftt 9 diceref :c|tiod idc 
no e apud dialeclicos. Hec Baeti 9 . Nuc ad relicj. 

Cu ttiplex fit adiefkiu5:notale vtclatus/pronotale vt tuus 

pticipale vt fpeAatus&oc preceptii comune e oibus adie&i - 

utsfcjg/elegatius adie&tuuprgceditfubftatiuii yt clarufn= 

geniu/wusanim 9 /fpe&atafides. Subiugitut ab auftoredo= 

cumetu ad oia prgcepta comme : cp magna eft diflf eretia quo 

Iocovnaq/jdictjotoratioeponaturqri qiefuaeuiq? di&fo 

nilocacqgrua fut:quib 9 mutatis orattonoelprg fe fert veuu 

ftateqliabe^t fi oia iebito coftaret ordie:quo i refto qiem 

auriu tudtctocognofci poterit.Sicut errt i edificio coftruedo 

lapides no temere ponuf i muro:fcd hi apte primo/himedio 

SC hi poftremo accomodaf Ioco.Stci latia oratioe altq dictio 

nesaptepponutur/altqueiterponutut/acaliqufpoftponutut 

Qdcofirmatauftot diuifeuetini Boetii auctoritate:q tnpri 

cipio qutti libri fecu Je eiittonis in libru de interpretatioe: fi* 

ueperhihermenias Ariftotelis: Ciceronis tnoratione foluta 

ponftexeplufuptumex oratione eius in Cattlina «virgilii 

etia 1 carmie aflFert teftimoniii ex fexto eneidos. Hec verba 

imperfonalia tntereft# refert pro d iffert elegater p onutur cii 

aduerbifs quatitat/s paulii/paru/aliquantului multG/ plurimu. 

Terentius Terentius.paululii intereffe cenfes ex aio hec oia vt fert natu 

ra facias:an de iniuftt ia.Sic quod vulgariter dicut:e totii tde 

nihil e addiceniu:elega:ius dicitur nihil refert vel nihil inter 

eft.Ponutur etia venuftexu gerrtiuis rmgn'7pam(/ maximi/ 

minimi/mftiplurimi.vt magni itereft/pui femquod vel fola 

textus cop jfitioe e manifeftl Dialectica e vel dialefticees: 

cumilatino accantetfcrijidebettfcienciaeft veri/falfiqj in= 

dagatrix que SC logicadtcitur.indedialedicus adiectiuum fi 

gnirtcatdialecTriceperitum. r 

Negatiuadidhoaptein calce orationis ponitur: 
vt preftantiore te vidi nemine. Scipione clanore 
inlibellicis Iaudibus inuenies nemine.Tua erga 
me beniuolentia /tuo m me animo gratius eft nis 
hil.Qui teardentius amet:habes neminem. 



Dialedica 



Negatiua di&io eft q i fe ne gatione ic[ udifper qu5 cn dic- 
tione afffrmatiua expjicatur.vtnihfhno aJiquid/nficj.-nonfiq 
nufg.-no vfp.IEt elegater i fine oratfois ponftur:vt que te ma= 
gfs ame:habeo profcdo nemfne.Tuis lftteris mihi iocfidi 9 i 
nfhil.Tui fmemor ero nug.Quimetui fitamarior:iueies nuf 
g.Sf militer ois(q di&io affirmariua e & vniuerfaKs) cum fuis 
cudeclf nefselegater i fine ponitur: vt tua virtute miratur oes. 
Teretius. Nefcio an que mihi dixit:fint vera cmnia. 

O&aufi preceptu de poiteffo 
ris ante poffeffionem fitu. j 

Sed & poiTeffor an poffefiione: vt opti viri cjiuis 
tie/preftatis viri virt 9 /prudeWimi hois cofiliu, 

Poffeffor enomeffgniffcas repofffdente.PoffeTfd gnome 
ffgnif /cans re poffef: a. Jn oratione aute latina elegater poffef 
for ante pcffefi ione ponitur.vt regis iperffi/ ffitr is autoritas/ 
anicoflant/aiviridignitas.Immo genitiu 9 ois clegarius fuo 
regetipreponitiiriquecfiq? etia fuerit genitiut adnoiatiuiiha 
bittdo.vt litteraru fludiofus/vittutis amator . Ethoc eo ve= 
nit:quia*quelibet di&iore&a venuflius preponitur fuediclrfo 
ni tegetuvt quijvirtuti coJirimagna quide Jaude dignus eff. 

Nonfi preceptu de vfu geran 
diuoru nomiiia pro gcrudns 

Quid veropulchrius qffi pro gerundiiV que ap= 
pellant:vtamur gerundiuis nominibus ( Actri= 
tumeft Prifcianiexemplum:veni caufaamandi 
virtute.-veni amande virtutis caufa.gratia geredi 
beIIa:gerendoru bellorii gratia. adamplexanda 
virtute magis cj ad amplex adu virtuteQue vna 
preceptfo optima eft; crebtacp eius apud[Marcu 
Tulliu alioftp elcquf tes viros fuit obferuatio. 

Gerundifi efl verbfi partic/pale.quod in di vel 1 do vel in dfi 
teimiatur frne certa generis ftnfieri deteimiatione. Etregit 
tale caffi^ficiit verbtnra quo defcedft.Sed gerundiufi e nome 
adieftiufi a gerfidio foirr,atfi:eiufde cfi eo fignificationis . Et 
declinatur per tria genera & per oes cafus in,vtroc/numero. 



Terentius 



Poffeffot 
Poffeffio. 



Geruadifi 
Gerfidiuu* 






Clcexo, 



Nec alique regft cafu p 9 fe.fed pro fuo fubftatiuo regrit cafum 
fui gerundii fecu i oib 9 accideHb 9 c6ueniete.Cafugerudii vo 
coobliquum agerundio re&um.vtnoneftmihi ocium nar* 
randiJianc rem:ibi narrandi gerundium eft, No eft mihi oci= 
umhuius tei narrande:ibi narrande nomengerimdiuumeft. 
Vult er go hoc preceptum q> loco orationis de gerundio:ele= 
gantius vtimur oratione de gerundiuo. Std vt facile fciant 
oesvnamoroemialteracouerterefummope obferuSdfi e.-(j> 
gerudiuu in eode cata maneat i quo f uit gerfidtu: &cafusgera 
dilmeodeponafcafucu'gerudiuo:fipri 9 alterius cafus fue- 
rit.Cafus aut gerudii eiufdemaneat generis & numsri cui 9 afi 
fuit: Kgeru iiuu nome ei in genere &nuero conforme £.Debet 
ein obliqu 9 il!e lubftatiu 9 gerudiuo fuo adie<ftiuo in cafu ac* 
comodari:8£gerudiuu debetfui fubftatiuigen 9 8£numeru feq: 
Vt fic if.tr.jb 9 generemumero/8Ccafucoueniat.Vt homo nat 9 
eft ad coparadum vututerfic elegatius dnhomo nat 9 eadco-- 
paradam virtu^e In fcribedo epiftolas op 9 eft arte:fic melius 
In fcribedis epfis op 9 eft arte. Et eo pa&o varia poflunt f or= 
mariexeplajjgenerunueroraSCcafuumdiuerlitate. Tritfif 
vulgatumfconfuetum/vfitatum/3Cfrequetervfurpatum:nome 
eft coparationem recipiens. 



.Decimum preceptum de congraentfa nomi= 
nis relatiui plerumqjcumconfequente» t 






Nuncautmultacoficia qfi diligeter aduerteris: 
haud paru ornat 9 Iatino coducet eloqo. Sed i'd mi 
hi iprimis aiaduertendu videt": vt cii tria fuerint/ 
atecedens /cofeque s «eoijzmediu re latiuu nome: 
ti fit id cofeques vel hois vel rei cuiufpia^pprium 
nome .-relatiuu confequeri femp cogruat:alioquin 
no latina oratio fit.fed a dodlifllmo^ hoim cofuc 
tudine loge aliena. Alias poteft cu alterutro couc 
nire. fi no cofequa ? p ropr/um nome. Qua rem fa 
cile exepladedarat.&prifco^ autorit«tes coplifc 
res. M. Cicero pnmoTufcuIanaru queftionum. 
Studto fapienti^ que: philofophia dicit*. Et fe%to 
de re publica. Concilia/coetufcpholm/ure fociati: 
que ciuitates appellanf . Atq? iteru.ex illisfepiter 
ms ignibusrque vos fydera&ftellas nuncupati^ 






SaIufl/|quo(jilIudtritucft.Eft/ocusm carcere Saludias. 

qclTuJlianuappeJJatur.mnumerabilia in vetufhf 

codicib 9 id gen^iuenies. Nec id e gramatice. aitis 

vidujquod gdem ignan Iitteraruarbitranf. Sed 

& nos aliquid exeplorum afferamus. Prgclarum 

eft Ciceronis op 9 :qui Cato maio.r dicitj.na $ ca= 

tomaior dicitur nonlatine^fertunCofimiliter. 

vrbis vifcenb 9 c6fulendu eft:qui fut ciuesrxhti vi 

ri ex vrbib" peJIendi fut.que eft ciuiratum perni 

cies/& letina dedecoris. Plerumc^ igif relatiuum 

nomen cum eo concors eft quod fequitur. 

Artecedeseftnon:efubflantiuapcedesfe!?>iuu.C6feques 
nomefubffantiuu feques relatiufi, Nome relatiuf-e hoc relati Antecedes. 
uii g q quoda quo quide poti 9 q in aliis relatiuis hec reg? a fer Cofeauens 
uatacofpicitur.Ethuius prectptiduefuntpartes. Piimaetfi Nomenre* 
lelatiuu ponatur iterduo noia fubfiatiuadmerforu generfiat latiuum. 
numeroru;& feques ncme (ubtlatiav fueritpropriu i omea/t 
cui^reufic q/per verbii vocatiufiib/depofitu fign/f/cetur al/ 
cui 9 rei dei;cm/nar/o:f uc relatiuu debet feper couen/re cu ie 
queti:8£n6 cu prfcedfti fubflar/uo.Quod fi coueneritcfi prgi 
cedeti/oratio r.o erit fat/na vt e vrbs i gall/a quod lugdunfi ap 
pellatur&no quf. Eft ffume apud Panf iosiq Sequana dicitur 
Si noquodfequanadfcitur.Nec debetilludfubftatmfifeques 
eeieperpropriequalitatis:fedfufficit:c|»aIicui 9 reinome ex 
primere ftgnif/cetur.-quis e tiaappellatiufi fit:vt fatisdeclarat 
exeplatextusNece/n/ft/sorationibusaliquod vicifi cotra 
giamaticeprecepti6es:imo pfm ornatus.Secfidapars e«Si n\** 
latiuu ponirur /nfe r duo noia fubfiatiua d/uerforfi genenl at 
numeroru/& fequesn6f/tnomepropriualicui 9 rei:f/cg>ibi 
no ponarur verbii vocatiuu:t6c potefl illud relatiufi c5uenirc 
cijprecedetevelcuTequefe.Vtfugiedueccin/que oim malo 
tHemater:velc]uodoimmalorueftmafer.VirgiIius Necpar V/rgtl/us/n 
tcm pofuere fuis:qu? max/ma rurbae. Fernfcies lexicia euer f ex to Aenei 
fio/deftrudio/inde perniciofus/noxius/&exialis. Setina lo Pernicies 
cusiimanaui:adquevndiqjdeflu/tfordes:8Caquaipfiusna Sentiua. 
nis.Ttafferrur autead omne illuuie& maloru congerie: & fic 
tranflaticie viri ptrditi& mali dicfitur fent/na dedecoris hoc 
eft cumulus vic/orum 84 omnis infamie. 


















Vndecimupreceptumdecongruentia uicafu ex 
tribus:eorumduorumqueproximiusiunguntur. 

Illud quoqj fpedtadfi e:nam cu tria exiftat quoijj 
vnu relatiuu fit nomc:frequctiffime eoruduoin 
eiufdc cafus exiftu couemut. namf vt exepli ca di 
cam aliqaid)fic|shuc fermone ,ptulerit:liber i quo 
de virute agrt" poedarus efbredtius atqj ornatius 
dixerit;i quo libro de virtute agrt" preclar 9 e. Co 
cordatnamqjeodem cafuextribus duoillarqug 
malbri vidnitate iuncla funt. Aliud iteru exeplfi 
huiuO:emodifit:quas mififti litteras ad me iocun 
df faerut.Sermonequem audiftis/noeft meus. 
Quaexiftirnas Demofthenis oratione:efchinis 
eft.Atqjhuiusfermonis crebrum iuenire potes 
ris apud veteres vfu. M.T.ofrYcioijj primo. Quo 
ruautofficioruprecepta tradunfeaqq gtineant 
ad fine bonorum. Vugiliusmaro i eneide primo 
Terentius. V rbe qua ftatuo vgftra eft. Terentius in andria. 
Poft hacquas fadet de ltegro comedias fpedlan= 
d? an exiged? funt vobis prius.Idem populo vt 
placerent:quas fedffet fabulasldem.quas.credis 
effe has non funt vere- nuptig. Atqj eiufmodi fer 
mo plurimum exornat. 

_Cum triai oratione fuerint:primo atecedes i nolatiuo pofi* 
tu:fecundojrelatiuu i ob!iquo:8£ tertio verbu vel adtecliuu cu 
iusillud ancedeseftfuppofituvelfuftatiuu.-vtliber quemihi 
mffiftieftmendof 9 :eIegati 9 muta? ancedes in eSde cafu cu re- 
latiuo quis videaturdifcouenirecuadiediuovelverbofeque 
temullum e m e in tali orationu gne gramatice viciu:imo ma 
ximus ornatus.vt qua mihi mififti libm eft mendofus. Oufdf* 
us. Cecidere manu qs legerat herbas, Et poteft £ oratoe e!?ga-. 
tiancedes preponi relatiuo ficut & poftponudumodo cu ilio 



Cicero. 
Virgilius 



Oirfdius. 






in cafu cocordet na quis dtucrfus dufttonu fitus vartat elega: 
tiam.-non tamen congruitatem. Ergo vt exepla rextus aper=' 
te oftendunt:non minus congcue dicitur litteras quas ad me 
dedifti fueru: t gratiffime:qquas admedediftilitterasfueriit 
gratiffimeTeretius in eunucho. Eunuchumquem dediili no 
bis:quas rutbas recitc 1 Vetuntamen maior eft orationis elega 
tiaquando antecedens poftponitur relatiuo:&hincfrequen- 
tius ab autoribus antecedens poftpofttp,m inuenttur. Siqutde 
elegantius hoc relattuu qui:fuu antecedens in f itu precedit:vt 
precbra e(qua oes laud5t)amicitia:magna efqua i te afficior) 
beniuoletia.Quodfigs voIueritaliquod*exeplu huiuspre:ep 
ti gramaticaliter coftruere no debet fumere exordiu ab .tnte= 
cedete obliquo:fed lubaudire antecedes in recro:quod iit fup 
pofitu verbi/aut fubftatiuB,adiecliui poftpofiti;de/de-antece5 
des obltquu coniun&u cu relatiuo conedere: yt quas ad te lit 
teras dedimea manufcriptgfufcftc rite ordiaf:ur:littere(quod 
fubaudiri debet) fcripte f ut mea manu:quas littcras ad te de= 
di. Demofthenes grecorfi fuit orator clatiffim 9 .& Efchines 
etiaorator futtinfignts dimoftheniiimicus.hicuabo Icaufa 
Ctefiphontis cotenderet:efchines accu{ado/&demofthenes 
defendedo:vicitdemofthenes.Cui 9 cu oratio(vt diuus tefta'- 
tut hieronym 9 i plogo biblie)legeretur cora efchine tuc rho= 
di exulate:qua oratione demofthenes in eu habuerat mirati= 
bus cii&is atqj laudantibus fufpiras efchines ait. Quid fi ipfa 
audiffetis beitia fua verba.refonanteYDe his plani 9 Iocutus e 
quitilianus libro feptimo.de inftitutione oratotia & decimo , 

Duodecimum preceptum de auxef i pofitiuoru cum per. 
Id quoq? dignilftmum e anotatu vt cum pofitiua 
exaugere velimus noia:vt his per prepofitum ac 
cedat. Ocero in epla ad curionem . cui 8C charus c / cero 
^cjuefis 8C periocundus.Idemdeoratore prlo. 
PerDeatiqu/ntefraterillividerifoJent.Terenti 9 _ 
ieunucho.perpulcnracreclodona haud noftr/s 
fimilia.nam pergratum valcle gratum fignificat: 
& m or atione leptde perionat. 

Exaugere pofitiuumeft vocem pofitiuiretinendo: tnaiore Exaugere 
figniticantie vim altcuius additione exprimere. Et id duplxi pofitiuum 
ter f it. Primo per copofitionem huius di&ionis per pro val= 

b.i. 



Demofthe= 

nes 

Efchines. 

H/erony 
mus 



Auxeffc 



de cum f ofiiiuo vt li*ere tu? mihi pergr atf fuerut 8C perio= 
cunde.Comparatiuis autem 8C fuperlatiuis nug debet adiugj 
per:vtno dicendum eftpcrgratiorneq? pergratiffimus. Veru 
tamenaliquedtcliones pofitiui gradusnorecipiut perico* 
pofitione.fedloco ei 9 hanc prepofitionepre.vtpreclarpre-- 
clarior pr? dariffimus precelfus prfpotes pregradis predur 9 . 
Secudo augetur fignificatio pofitiui:additione aduerbiora 
figntficatiu valde:8f hoc fine c5pofitione.qualia fut aimodu 
miru in modfiimaiore in moduiapprime/iprimis fane/ egre= 
gie/vt fequentia precepta apertius declaTabut. Auxefis/ aug 
mentum/crementum/incrementumudem. 

2J, xiii preceptu de fiiperlatmis cii miro longe 8C g. 

At fup£rJatiuis multo.Jonge.8i c|^uerbi| pre= 
pontmus:id quod f^penumero perpulchru vide 
ri folet.vt [ohge amantilTimus veftri / multo oim 
fortunatiiTimus.Etagotibi qmaximas gratias. 

Superlatiuus bifaria augeii potcft.primoper copofitione 
aduerbiigpro valde.-vtlirteietue mihifuerutg gratiffim?:at 
addition^m aduerbtoru muito 8C loge fine c6pofitionc:vt fu 
ttbi oim loge chariffim?:virrus 8 miro oim digniffia.De hui 9 
aute aduerbir q ordinarioequiq? notade ffit regu'$. Prima.g" 
pro valde no adiiig/tur pofitiuts.-nifipreceda: queiamaduer 
Bia fexto 8C quadragefimo precepto declarada. vt no dicim 9 
q iocfidus e mihi tuus aduetus. Secuda.qpro valdejfuplati= 
uis vcnuftc adifigitur.vt gplurimainmebeneJiciac6tulifti8C 
n5c5plurima:ediuerfoc6pluradicimus 8£n5 gplura. Ters 
tia.q pro quatu pofitiuisSC verbis pulchre preponitur.vt gbe 
atus fore fi mihi tecfi viuere 1iceret:g gaudere fi te fanueffe in 
telligare. Quarta.g pro quatfi nfig iugitur fuperlattuisrntfi fe 
quatur hec verba poffu/valeo/queo vt facia hoc g optie pote; 

TerethB ro.Teretiusirieunucho.Nifi vtte redimascaptu.-gqueasmi 
nimo. Quita. Neq» g pro valde.-neq? gpro qgantii coparati= 
uis adifigipoteft vt n5 re&e dicimus hec mihi res e 6 gratior 
necp facia g meHus potero fed bene:facia quato meli 9 potero 
Secfido augetur fuperlatiuus adiuftione iftoru^duerbioruIS 
ge 8C multo.vt Cicero e loge oim eloquetiffim 9 :hecl:or e troia 
noru mfto fottiffim 9 . Ft qutcquid hts trib 9 pceptis de auge 
dis gradib 9 coparatiots dicifceque de aduerbiis vt nomib 9 i 

Quitflian 9 telligitur Quintilianus li.x.de inftitutioe oratoria. Ita f«res 
habet:curandu eft vt g optie dicam 9 :dicedu rftpro facultate. 



xiiii preceptu de coparatiufs cu mfto aut fonge.' 
Comparatiuis vero vel muJto vel longepreponi 
folet.vtiufticia multo preclarior eft cetens vtttu= 
tib 9 :& Socrates logealiis philofophis fapietior. 
Comparatiui fignif icatio augetur adiudione iftorfl aduer 
bforum multo & longc.-vt virms mfta eft dignior opibus: 8C 
rejwscaducis iogepreftantior.Hec aut.cm aduerbia pofitiuis 
no tungutunvt no re&edia'mus:longedo&us inulto bonus. 
£diuejlova!deaduerbiu:poi'itiuis & verbfs adiungitur.-non 
autecoparariuis &fuperiatiuis:vtvaldefapies benedicim 9 : 
no valde japietior/neo» valdcfapietiftimus. Prepterea lfiulto 
ftlongeiungutur nominibus 8C aduerbiis diuerlitate fignifi 
cantibus vt Ionge aliamihi mens eft.Teretius. Vf.?ummuIto 
aliter euenire intelligit.Ornate etia addfltur verbis excellen 
tiafignificantibus:quaIiafuntprefto/antecer:o/vinco/fupero 
ytCicero longepreftatceteriseloquetia. Denicj* iurg jtur 8C 
iftis prepofitionibus anteipofti8£pre:vt multoantete venilo 
ge poft te recefli Socrates:philofophi nomen. 
xv preceptu de qutbufda nominibus 
9 a grecis x>feda declinatione mutac 
Illud nequaq omiferimus q? cu noia que^pia funt 

^fedaagrfcis tercie^Iexionis:#obIiquos caf* 

habetiaqredx>sfuperat:Iatinioratoresfreque= 

tifiime cafibus genitiuis illorfi qutbufda immuta 

ris;fingutaliarudecltnationu noia& genus fer 

uant. qualia funt poematu entymematu delphin 9 

& elephantus 8C Iapada:q a plerifqj tertia f Iexfo 

ne^pferutur.poema entymema/delphi/ elephas/ 

lapas.hactuobferuationediligec mada meorie 

Nomina tercie declination/s forrnata a nominibus grecis 
&"crefcentia in genitfuo fingulari:mufantur frequenter a Ia= 
tinis eode fcmper genere manente tn aliam declinatione: ali 
quado fn prf ma vt ether eris ethera e:vt in ilfo hy mno quem 
terraponthus ctheracolimtadorantpfedfcant.-ethera nomi 
natiuus finguTaris eft.Iampas lampaiis Iampada e. ahq iado 
vero in fecundam decltnatioue in us vt elehpas elcpharis ele^ 
phantusti.Terentiusineumicho.rlcphanttsqiiem rex fn<fl! 
cis prefecerat.f''cdelphininis:dclphinust. Aliquando vero 
in fecundam declinationem inum vtpoemaatis poematQ i 

Kii. 



Terct/o» 



Tcrerfus 






Aulus Aulus gellius.uVpoeniitis quoq? SC in epiftolis vetetu fctfptu 
plutifariam.Et fiehec formatioalterius declinationis;a geni 
tiuofingulati crefcentenominis tetciedeclinationis littetara 
mutationcvt genitiui delphinis mutata i vocali vltimg fllfa* 
be in u fit dtlphm y &hui 9 genitiui elephatis mutata i poftre 
rr.gfyllabf vocaliinuifitelephantus.Virgiliusintcrcioenei- 
Vitgilius dos. Dona dehinc auro grauia fcctoq; elephanto . Quo fit vj 
alterius.declinationis nomen formatum luperet nominatiuu 
nominis tercifdeclinationis a cuius genitiuo formatur ficut 
& ipfe genitiuus a quo formatur. Vt elephantus te trafyllabu 
eft & etism genitiuus elepbantis:elephas autem tryfillabum. 
& id^<m nomen a gf n/tiuo formatum eft equum i iyllabis ge 
nitiuo a,qt:o formatur vt genitiuus delphinis tres fyllabas ha 
bet & eKam nomen formatum ab eo delphinus. 

xvi prect ptum vt eleganter oftendemus quippia 
nobisetiocudu/vtile/velhoneftfi Kceteraid gen 9 
Cum aute* volumus oftendere nobis aliquid ius 

cundum honeftum/vtile effe:datiuis cu ver bovti 

mur fumes eft fubftatiuoru; quoruilla adie&iua 

fut.Na(ne abexeplis difcedajquid aliud fignis 

ficat:hecres mihi iucunditati elbq hecres e mi= 

hi iucuda.^idecj^nfp^ mihi tu£ Jitterg fuerut gaus 

dio:quod eft ad gaudium vel gaudium mihi attu 

lerunt Prexlaravrbis edificia ciuib 9 decori funt. 

vicia dedecori funt viris:id eft dedecus panunt 

viris deqj ceteris confimili ratione. 

Cumnomen adieaiuumfignificansvtilitatemvel damnu 
honeftfi vel turpe/delecliabile vel trifle:ad<ungitur verbo fub= 
ftantiuo f um es eft:elegantiu"s mutatur in fuum fubftantiuum 
datiui cafus. Vt hoc efttibi vtile:fic elegantiuythoc eft tibivti 
litati.hec res eft mihi danofa;fic venufti 9 :hec res eft mihi da 
no Ouidius Oufbus fua lana decori eft. Siquidem pulcherrfe 
me verbum fubftantiuum duobus datiuis iungitur.. Terenti 9 . 
Ne hcc res fib euV infamig.Virtus hominibus fpleniori e 
& omameto.Ego tibi femper ero prgfidio:dum iniquitas ti- 
bi odio fuen't;& quod vulgstiter dicitur:hoc faciet tibi maxi 
ma bonu:f:c recliusdicetu:hoc tibi maximo erit emolumeto. 






h - Plautus 



Verbum affrao 8C pulchrue &c late patet; na . fri 
cio te voluptate.-id eft tibi voluptate afferto. affi = 
cio tehonore.id eftfacio tibi honore/ $C te hono 
ro.affiao te Iaudibus: id eft te Jaudo » affrcto te n 
brorideft vituperote.afficio tecomodis:id e tibi 
comoda facio.afficiocadauera iepultura.i.cadaue 
rafepelio.afficioinimicos iniuria.i. facio iniuria 
inimids .Atqjfimiliterafficior doIore:id eg: do 
leo.affidor gaudio.id eft gaudeo.afficior verecifc 
dtt.ideft verecundonlatilfimacjjeft hiaus verbi 
vfurpatio . Nec tamen lateat te:affi$ere difpone= 
re fignificare.hmceft Plautiillud.vnia vox ma= 
gis affidt.Necjj eni fine optimis caufis ta lata/tas 
$ diffuia fit ei*verbi fignif icatio. Sed de hoc fat ^ 

; Quain fentent/am fuperiore precepto per vcrba fubftanti* 
munduoj 9 datiuis iunduautorexp!icaredocuit.'njc docet 
exprimere per hoc verbu afficio:quod fere f tgnificat facio vf 
infero;& habet m voce adfrua accufatiuu cu ablatf uo fine pre 
pofitione:invoceautepaffiuafoluablatiua. Etdebet oratio 
coilitutaex hoc verbo aff icio yl'afficior:refoIui per verbu ab 
ablatiuo re&o formatii aut alteru eiufde fignificatiois. Vt lit= 
terj tug magno me affecerut gaudio:hoc eft fuerut mihi gau^ 
dio.Hic affecit me nimisudelt minatus eft mihi . Sic aff icere 
vulnere.-elt vulnerare. Aff icere morte:iterficere. Aff icere fup^ 
plicio:punire. Nagno afficior defideuo te cora videdi:hoc e 
defidero te videre. Aff ic ior tedio id eft tedet me. Aliquado ad 
iugitut & accufatiu 9 mediante prepofitione fcfofi v :r bo paf= 
fiuo Vtpro amore & beniuolentia qua in te aff ic/or.hoc q li? 
bendffimeexequar.Dicimusetiaille eftmihi bene afFe&us: 
hoc eft ime vel erga me.Significat preterea aficere idequod 
difponereivtautorcoprobat Plauti teftimonio. Eadequoq? 
plauti lententiam Quinrilianus his verbis in fecfiio de nifti= .... s 
tutioncoratoriaUbroinuit.Viuaillafvtdicitur^voxalitp^e Qu ft,I,an 
nfus.Itaqjapertecoftat q>pro diuerfitateablatiuoru: afficio 
diuerfas habet rationes:vt aff icete exilio eftmitiere in exi- 

b.iii. 



Ciccro lium.Cicero i pa raioxis .Quos leges exilio affici vol jt:exu 

Iesfunf:c:iamt'i'folumr.onmutarint. 

xv ii.preceptu.de tum vel & geminatis. 

Non eit aute ignor adum q> fi duo/aut plura duo 

bus(quod perr aro vfu venit) pariter fe habuerit: 

vtricp tu diclrione pponem 9 . Quod liqat exeplo 

Par e in.G. Leliodoctrinaacvirtus: quatacg eft 

eius viri probitas:tata quoqj eft eius fcietia.tunc 

fple^idc ac recle dixerim. Qlelius vir td doclus 

eft/tum prob 9 .Itidemcj5.magna ineft. M.Gles 

ho tu\^/rrus:tuetia do<5trina. C. lelius plurimu 

tu laude:tu rerii fci etia valet. Aliud iteru exeplu 

ThemiftoJes tucofilio pollet in vrbanis rebus: 

tumbellicis negociis viribus atcg animi magni= 

tudine fiorct. Sic eni tantu oftedit in rebusvrba 

nis eflecofiliuiqtum in bellicis magnitudineani 

mi.q? tu geminatu pofitu e . Sed eande vim habet 

Virgilius geminataSd co/unciiua. Virgilius m eneide. Mul 

tum ille 8£ terris iaclatus 8C alto.Ide profecto (i 

gnat: Aeneas tu pelagi;tu terraru labores perpef 

fus e. Aphrtcan 9 fuit fighs & vir 8i iperator ide 

fibi vult. Aphrican 9 magn 9 extitittu vir tu ipator 

Cum due .pprietates alicui equaliter attribuende fut;vt gtu 
vni 9 :rantu SC alteri 9 illi ineffe f/gnificetur.-nominib 9 fiue ad= 
iediuis fiue fubfiatiuis res illas pares fignificatib 9 tu gemina 
ti5 preponi debet: vt fiquis velit oftedere tantu elcquetie Gice 
roni ineffe cjtu vittutis:fic dicet. Marrus Cicero tu eloques ta 
ftudiofuse.Vel fic.Marc 9 Cicerotueloquetiatfi virtute pr g 
ftat. Vel fic. Magna ineft Cicet oni tfi virtus tum eloquetia.Si 
gnif icatur eni tbi virtutis & eloquetie paritas per tfi vtricg pre 
pofitu.Ean^evimhabetheccoiunftio 8cgeminataad duo 
adie&iua vel fubfiatiuaeideeque attributa.vt Catho U virtu 
teptedirus&doftrina infignis e.VelCatho & .pbus Sc doct 9 , 
"rhcmi. cft. rhemiftocles icly tus Athentefiu dux: £ xerien perfarfi re 






genaual/preI/oapudfa?ami;adeuic/t.'&trep/da fugai rc 

red/re coegit.vt narrat Juft/nus Iibro cpithomatum lecunuo. r„(i/ 

xix.precepturdecum a cum. *">timjs 

Quod fi duorotra nequaq, £ai ia iut; ied afceri^ 
mmus copleclitur; alteru vero magis, lta efrTcien 
dume:vr quod Ieuius exiftit loeemiis pri. 9 atq* ei- 
cudictione pponamus:quod aute orauius vaiidt 
uiqj.id poiterius poutu:tu dictio pcedat. Quod 
patefaaemus exeplis.G.leliusamat Scipione/r> 
pterea q?eudocJucognouit holem &L (epemvim 
optimu.quodppllremuyeRernerer ad amore im 
pellit;quare ita orario e lltitueda . C. Jelius amat 
Scipionecu'ob'docT:rinaeius.'tum #>pter virtute 
Itavirtus in hacbeniuoletiaplus moiheti haber. 
Atqj ide ita fi dixeri. Cu oes for tunati funt q be 
ne viuut:tu perbeati q. oia deferut:& virtute fola. 
copled:untur,hosnaqj pofteriores nifto beatTo= 
reseiTec6ftat:fiqj7s\fuperius modoaJIata pcep= 
tione mrcllexerrt. v hec M. C/ceroipnmis rreque 
ter vfurpat. Ex quo illud. Cum omnibus confule 
dum e:tumillis quiarmis pofitis ad iperatoris fi 
de cofugiunt.Significateni fugicribus ad ipera 
tores 8C (e(e de dentibus mfto magis cofulendu 
elTe. Atq? in. C.maiore mirari fefe aiebat Sceuola 
M.Ca. cuceteraru ref^ perfecta fapi5tia:tum q> 
nucj fuerit tlli fenedhis grauis. Sed de hac re fatis 

Cu duo eide atrr/buunjr; no q ifdeequaliarfed quoru vnu»n 
maioris e. momenti 8C eftimation/s g aitt-ru. Tunc leuius ante 
ponendumeft prepofita ei di tione c mj f<gn ; f icare part/m. 
Maius autt» Si vehemetius poftponendu efrprece le te diciio 
ne tii ffgmficanteSf mags/fiuel* pcipue. VtTcmirifice amo 
cii ob tua in me humanttate:tum ob fingulare vite probitate. 

b.iii/. 









Sigmficat illa oratio vite probifatem fcfficatiorem effeamos 
ris caufamqhumanitatem.Prgterea cumaliquid vniuerfali= 
terprius explicatur & deir.de ad aliquod particulare oratto 
c6uertitur:debetvniuerfaleadifidadi&ionecumprecedere: 
& particulate addita didione tum fequi.Id exepla textus ex 
Cicerone f Cpta fatis dec Iarant:vt cu omres smare debernus: 
n;m eos quide nobis bene mcritifunt. Sceuolacognomero 
mar.orumrprimu muf io romane ccnflantie viro datfi: «jfocu 
Io mar.fi iuiifcque. in cede errauerat:nec porfenna ethrufcorfi 
regcm intetfccerat ficutsnirr.o concepit:Inde fceuola appel 
latusefl <j> cxufia dextra mamufiniftra vticongebatur Scce 
uas enim vocant:qui finiflra manu pro dextra vtuntur . 

x x. preceptum: vt quempf am lau 
v o dariautvituFerariopoiteat. 

Iam vero explicadum eft qua ratione quampiam 
gfonaaut iaudari aut vituperari oporteat : quod 
ad decoremfermonis pertineat.Nam id trifaria 
polle fieri comperimus ex monumentis litteraru 
Si enim velim oflendere. M» Cathonem habere 
magnam vir tutem cum ver bo fum es eft :ita como 
diiTime f let. Marcus Catho vir eft magna vi r tus 
te.M. Cathovireftmagn^ virtutis.M. Catho 
vir e magnus virtute.Plato philofophus fuit pr$ 
ftans ingcenio/vel prejftatis ingcenij/vel prefta 
ti ingenio. Mulier eft dara moribus/ daroru mo 
rum/daris moribus. Vir egregius laude/egregie 
Iaudis/egregia laude:fediJludprius magis poes 
taruepoftremuverofpledidiilTmu # ppolira. 
Anftoteles eftpreftas fdetif copia:philofophus 
exqfita dodrina: vir acerrimo ingenio.Quod qs 
de(vt djfertiflimus Prifcian 9 inqt)fignificatAri 
ftotelem habente fdetig copia:ac q heat exqftta 



do<frrina:ceteracj? cofimili ratioe. Quod quidem 
Aulus gelJi 9 cofentire videfi no&jb 9 atticis.Eft 
enim veJutdefedio queda;fed ea tnta vfurpataq» 
ab elcquetilTimis viris acclaniTimisoratoribus, 
Qua 6C nobis qucq? vtendum fir. 

Vt alic,ue !audemus aut viuiperem^h^areqruniT.primono 
me fubft atiufi f ignif icas rem laudandam aut vttupanda. fcdo 
alteijjnomeiutflatiuufignificas idcitca.qdlausat vitupenu 
verfaf.Et lilud i obliquo leo.f ncme adie&iuu:primfi aut fub= 
fiatiufi.pcedit in nomiatiuo.tertio regrif nome adie«aiui*lau= 
dis vel vituperii illis duob 9 fubf;ariu/s irerpofitum.Prim 9 er 
ergo laudeci mcd 9 eft.-ponendo adie&iuficfi prirr^j iubflatk 
uo in noiatiuo: Kfecundfi, fubflatiuurin ablatmo Vt iohannes 
eft pieclarusjndolcfecund 9 mod 9 eft.ponedtPadie&iufi cu fe 
cundo.lubftatiuoingenitiuovt iohanes eft predare indolis. 
Terttfpontdo adie&iufi cfi fcdo fubftantiuo in ablatiuo vt ib 
hannes eft pclara idole, Et hic poflremus mod 9 elegatifiimus 
eftK frequetiffie abautorib 9 viuipat 9 ViTgiIi9.Ceiu*erat for Virgilius. 
ma pflatf. Ide Etpulchro peclore virgo.Pitaut frequeti 9 hoc 
pVeptfip verbumfubfiatiuufues evtfrgnlficathabeo:&po= 
nendo primu fubftatiufi in noiatiuo. Vt hic e clar 9 ingeio/cla 
riingenii/claro ingenio.Artan.eper alia verba eque hoe pcep 
tum leruaf pontdo primfi i ubftautiufi m qlibet cafurvt vidi vi 
riimirebenignitatis lnfigr.edo&rinapreclaris moribus. 
Anftoteles de fl sgyra oppido grecie oriund 9 ftagyrites did 9 Ariftoreles. 
eihoim f acile philofopbo* priceps.Pe quoQuir,tilian 9 libro 
decimo.Qufdariftotekm^quedubitofcientiareBf/anfcnpto Quintilian 9 
tfi copia /an eloquedr f uauitate /an iuentionfiy acumine/ an va= 
rietate openim clariore pute. Eius do&rina ia&is grlmatice 
ffidametis(moneo)fludioff iuuenesaudiet/ eupietilTic colatgc 
tag Iraijr parenf em f i"mfi venere nf. magnfi ex eius difcipl*nis 
redte.it elle&us profe&um cofecuturi. 

xxi precepmra de accufatiuts & ablatiuis paitici 
piorum locum tenentibus /nfinitiui verbi. 

( Atqui participioru cum accufatiui caiusfepe-.tu 
ablatiui locu tenet mfinitiui verbi.hic Salufhanu saluftius/ 






I 



lllud.na^pttufqincipias c6fu1to:8tvbi cofulue= 

Terentius. ris/mature facffco opus eft. Et Teretiana mifis gli 

ceriualloques amica paphili. Iaia(iquit)iuetum 

tibi curabo:8iaducT:utuu paphilu. Oia naqjilla 

c5fulro/f td:o/iuetu/adduclu:cofulere/ facere/ iue 

nire/abducere/cJefignatVerufrequeter hts rato 

nib 9 ablatiuojjj cafib 9 vtutur raccufatiuotjj perraro, 

Verbum inf mitiuu reges acuufatiuu p 9 fe elegati? mutaf i gti 
cipiii pteriti tpts acli caf 9 eiulcl gnis&nueri ca a<5Ho fubftario 
Vtliac re facere curabo.*rectt 9 dr hac re facr.a curabo. Te exo 
ratu velimvt lne adiuues ideft exorare. Et co tingit h oc potif 
fimu'pei**iec verba finiti modi curo/volo/oportet/habeo. Te 
Terentfus. rentius. Adolefceti morem geftu oportuit i e gerere. hut 9 rei 
te premoitu Habui.Cetetjj fi hoc nomeopus cu ifiniriuo pona 
tunmutaf clegarer verbu infinittuu i ablatiuu fingularem pti 
cipii pteriti temporis in neutro gne ftne fubftatiuo.pofirii. Vt 
«jd opus eft facererpulchrius dicif .•gd fa&o op 9 eft.Sic op 9 e 
tacito p tacere.Et hoc fecundui.vfu frequetiori eft apud au- 
tores g pr/mum. 

xxii.preceptum de hoc nomi 
ne opus cum variis cafibus. 

$[Et quonia de nomie quod eft op 9 attulim 9 me 

t6ne:itelligendu eft op 9 eft mihi hac re fignifica 

re me egere ac re: fed id variis cafib 9 iungi folet. 

Na etia op 9 eft mihi tua oga latine dicim 9 :& tue 

ope/8£tua opera/8C tuaopa:fedhocpoftremuor 

nati 9 eft&totaoratoriumCeteris rat5ibus poete 

potius/hiftoriographiq} vtunr: Nos autquedam 

precipimus:vt cognofcamus a veteribus vfurpata 

eifdemc^ vtamur :quedam vero vt cognofcam 9 fo 

lum. Nam opus eft mihi hanc rem:nun<| orator 

dicit.fedhacre. 

Licet hoc nome op 9 cu oibus cafib 9 pteriVocattuu iueniaf ab 
autorib 9 pofitu hoc tii no e i imitatione trahedum.led cii d»'- 



riuotamm#ablatiuoipmnome ordinaduevtop 9 eft mki 

tuoconfilio f.oc cftegto tuoccnfm'c:vbi barbare dicuntaJii 

habeo ad facu ndiim de tuo cofil/o.Vult aute D/cmedes gia= nmtWac 

mati'c 5 '/op»r6re<ftepcr,icumhabeo:vtn6reded/ciop9fia= UHiea « s « 

bec/vel op 9 hsbebam:fed foJum per verLufubftantiuu Ioque= 

dumeiTepreapit:vtopuseftmibi/opuseratmih/.Inrerdum 

lolusablatmus pcntf imedatitio. Terent/us.Sed qd opus eft TerentrW 

vcibisiTUiqnloco abfatiuiponitur mfimtiuus.Vtopuseftbn 

faceie histqui de robis benemeriti funf . l>'erop 9 compof itum Petoouc 

eardcm cirnmo habetnaturam ficut fuum L/mplex. Teren-- TerSi,'. 



„...„ ...npkyv. A 

tius inandnaSed nunc peropus cft aut hunc cu /pfaraut al/qd 
(ie illa me aducrJus hunc loqui. „ 

xxiti.preceptum; decommutationeadiedi 
ui & iubfiantiui in voce genere SC cafu. 

f[ Quid iJIudfnonne pulchernmum eftfvt cum 
duonomiaalterum adiedliuualterum' fubftanti= 
uum eodem cafus exitu profern debent (vt fepe 

cieberrimec^(quodammodoterciamadiedliuino 
minis vocem;que eft neutra i vim fubftantiut tr af 
feramus;&bluftanriuu illudpriuscafu collocem 9 
genitiuofquod vt freques efteruditis/atcp difer= 
risviris:itaquoo£eritexeplcmanifeftt 9 Nam cu 
multa virtute dictur 9 fumifi mltum virtutis loco 
eius oratois pofuero:mKo ,ptuleri venufti 9 . Mul- 
tumpecunie.enlfignificatmultampecuma\pluri= 
mum viriumplunmas vires.quidantmi eft:quis 
anirn? quid rei.que. res.quid caufe:que caufa. Alia 
quccj ita peruuJgata.Sed animaduertedum e:cf 
ii genitiuus ille cafusfingularis fuerit.-fota item 
oroem fingulanter exponere debemus. St plura 
Iis:pl'r.Nacj(exepIicaufa)mitu pecunige multa 
pecunia fingulari numero.atcontramuItumpe= 
cuniarum fignificat multas pecunias. Simihfq? 
eft&aliorumrario:vtmultu roboris ftngulare: 



Terentius. 



- — — 









Terentius. 

Ouidius. 

Virgilius 

Aulus. 

Gellius. 

Ntfifl. 

Terenrius. 



plurimu v/riu pluralem quocj? habet fignificatone 
fct aduerb/a quoqj nonulla eande vim retinet:p= 
fertim vero duo hec par u&fatis. Nam paru fapie 
tie id eft parua fapietia:fatis viriu id e fufficietes 
vires. Bt nihil quocjj fiue nome fiue aduerbiu fit: 
i n eandem fepe pbleruantiam cadit. 

Cu adie&iuu 8C fubftatiuu in eod cafu ponuntelegati 9 mu* 

tai adie.±luu in vocem fubftatiua neutri generis fingularis nu 

rneri/noiatiui velaccufatiuicafus cui 9 prius fuit.In illis enim 

caftuishecprfcepriofrequeti 9 Iocumhabet: dCnime fubfta 

tiuu imurat i genitiuu eiufd numeri cui 9 pr i 9 fuerat.vt ,Catho 

multa\iar,et (apietiamrfic pulchri 9 dicif . Catho multa haoet 

fapientit'.Sic8Cin .pnoibus primitiue fp.-ciefr Terentias. Sed 

quiihocnegcciieuYIdcaulgeftgjate non venerim hoceea 

caufa.Simii«er in aduerbiis fatib/iat/parumiabunde.Ouidius 

Confilii fatis eft in me mihi. Virgiiius. Mec fat rationis in ar= 

mis.Aulusgeilius.Hanc vcramqj declamatiiiculamfupet Ale 

xandro &Scipionecelebrauerit.quiousaoadeigoen:i JCocii 

8C verborum eft. Poftremo in hac d^&ion? nihii hoc p. gcepta 

obieruatur;vt nihil ad me litterarii dedifti id ell nullas. £ r - i°i 

nihileftnomen:fignifica< non aligd.Aiiquaio nihil.eft aiuct 

bium lignificas L'o!um non.Terennus in adriaN hil circutcio 

ne vfus es:pro non. Ante omnia a-item feruanda eft ratio nu* 

meri lllius genitiuirfecunium que fi fmgularis fuerit:tota ora 

tiofigulariterexponitur.vtplurimu prudentig ideft pluriraa 

prudetia:Si genitiu 9 pluralis fuerit:tota quoqj oratio plurali 5 

ter exponekvt multum verboijj multa vcrha fignificat • 

xxiiii.preceptum:vr geminaium eftepithe 
ton fequentibus fubftautiuis aut comra. 

Quoniam aut fingula hic fere iueftigamus i& 
quoqt dignucognitoeeft: vt cu duomemmerim 9 
noia fubltatia quonzvtricp ide epitheto adiiciedu 
e;vtadie<fKm ipm pricipio collocem 9 :&fequettb 9 
fubftatiuis vel tu gemiatu vel duplicatu& ppona 
m 9 .Exepli vero caufa afferatur Ciceronis verba. 



Aphricanus fingularis8£ vir8Jimperator:quod c 
aphricanus ffngular/s vir/8Cfingularisimperafor 
Propter magna&dodtoris autoritate8£vrbis:eft 
propter magna autoritat e dodrons: 8C .ppter ma 
gnaautoritatevrbis.pclarus&mi'Ies8iciuisIlIu= 
ftris tu vir tuphilofophus Opt(m 9 tu patrie- des 
fcniorltu gubernator. iuftus8trex8£iudex Cofi= 
limaqjeodemodofe habet. Sed8Cfepenumero co 
rra eode ordine vni fubftatiuo ppofita duo a.die= 
cliua aut plura deferuiiitExepla fut q nuc coftitua 
Virtubonus/tuteperatus.iperator8CcarIidus/8C 
fortis. iudex&iteger/8ifolers.ornaraeta ciuitatis 
tii multa/tu pdara. Alia tuipe conie&a. Nonuq,8C 
duo fubftatiua ita fe haber.vt alteruvim fuavbicj3 
feruet ac tueatur:alteru quafi quenda obtineat ad= 
iefttui nois locu&eius fungatur officio. Quale eft 
illud Virgilianuprimo eneidos. Molenqj&mon v/rgflfos. 
tes lnfupaitos ipofuit. acfi dicat:mo!e motuofam 
impofuit. Cauedum eft ne ab honeftate/naturaq? 
difcedam 9 :ac fi dixerit:cauedum ne anaturali ho 
neftate difcedamus. Sed tibi hec fatis fint. 

Hoc prfcepru tres habet ptes Prima cQ epitheto{hoc e ad* p-fct-^.- 
ieftiufi f ignif rcas fubflatiui .pprietatejduob 9 fubftatiuis adtfi-- C P «lecon. 
gifcnon debet iilcT ad fingulfi illo^f repettjvt no dicendum eft 
egregi 9 vir & egregi 9 impator.-Quado em vna determfnatio 
duob 9 determ inabilibus / vel idem determiabile duabus deter * 
minatoibus adiungifrno debet illud vnii ad fingfa iepeti: fed 
femekantum poni.Ergo adie&iufi in princrpioponendfieft; 
deindepofponeda fubflatiua:gcminato.&vel tfi copulara vt 
egregi 9 Kvir&iperator.Cicero fuit infignis tucofultfi orafor 

Secunda pars tft.cfi duob 9 adiecliuis ide fubflatiuum adifi= 
giturrdebet illud fubflatiuum pponiKadiecliua per 8c veltfi 
geminatapofiponi:vt orator&gtauisSteloques.Amic 9 tfibo 










V/rgflius. 



Hoeenei. 

Virgilius. 

In Buco. 
Virgilius. 



t& tfi fidelis. E£ in fuma qn due di&iones re&e e3de habent di 
dione reg:te:debent ille gemiato tu vel&copulaterfue di&io 
ni regeti femel tantu pof ite adiugi.vt&virtute 8cdoctrina infi 
gnis Cicero ta ingoenio tu eloquetia valuit Tertia pars eft 
cii in oratione ponunt adieiftiuu8Clubftatiuu.a quo qde adiec 
tiuo poffit formari fubftaciuum diuerfe f/gnificatois a priori 
fubftatiuortuc adiediuu SCfubftatiuu poti 9 1 duo fubftatiuaver 
teda fut- 8C coiudione copulatiua coneifteda vt adolefcetum,p 
bos morescoraeiomcclegati 9 df. Aiolefcetu,pbitate8C mo= 
vs comedoVirgili 9 Pateris libam 9 8Cauro.hoc e pateri* aureif 

xxv.de exftrcmis fupinis,p gefirdiis accufatiui cafus. 
^Sed ne quafi hyftoria texcs dicedoiji ferie ne 
cH:ua queqj patereceri vt fefe mihi forte quadam 
obtulerint. Cgteru no ignorandu eile videtur(vt 
ipe arbit.«;or(extrema fupina plerucjj ornate/ac o 
uenufte fignif icare geriidia accufatiui cafus :ad di 
&;ione prepofita. vt res difficiliscreditund eft ad 
crededu.miferabilis vifu.id eftad videdu iucuda 
audituadeftadaudiendu. fuauis guftu:ideftad 
guftadu. pmulta Umili ac pari ratioe fe habent. 

Cumnofa ad/ecliua vtfaci/e/difficilemiirabile/horredu/di 
gnu7raru/l:pe/errabile/8C pmulta id gen 9 ponunf cugerundto 
accufatiui caP&ppofitoe ad: elegati' mutaf gerudiu I vltim 
fupinu abiecta ppofitoe.Vt hoc facile qde e diftu: veru diffici 
le facr,uVirgili 9 .Terribilesvifu forme.hoc eft advidedu.SutSC 
alia adieftiua qug loco gerudii i diuhabent elegarer ifinitiuu: 
vtdocT: 9 /perit 9 /pat 9 /cert 9 /apt 9 /bon 9 /8CfiIia Virgili 9 . folica 
tare piti:ideft ad catandu. Ide. Et catare pares 8Crei podere pa 
ri:hoceadrefp6dendu.Sed verba ifrniriuacfihis adiedtuis 
pofitaexponuf pfufuruoptatiui a&iuevocis:vtfucert 9 irc 
rjoc e vt ea. Vltima vero fupina cfi adieft iuisfupra nfieratispo 
fita:paffiue frgnificat.exponunf enim p futurfi optatiui paffi- 
ug vocis adincf a dicf oe vtrExepli gratia.hoc e dignfi annota 
tuiideft vt anotef . Nec debet vnq vltia fupina poni cfi verbio 
motu deloco fignificatibus.vt non refre dicimus venio leftu 
fed venio de Icgendo/ vel de Ieftione.Qd ipfa vltimi fupini fi- 
gnificatio(que femper paffiua eff)vel apertiffime oftendte 



xxvi de exafperatione orafionis per mutationefuplatiui 
cuadiedione aduerbii fuplatiui /admoduVveliprimis 
|[Nec id te amicc iateat: vt cu fuent fuglati uu qcf 
piam duri 9 /afpiriuf<j/& fuplatiue fignificadu fir; 
vt,pfuplatiuo pbfitiuuafferam 9 & ei aptu aduer= 
biu fuplatiuu apponam 9 Na maxie memorabile fa 
cinus eil memorabihirimufacin 9 *maxie raru ge= 
nus hoim:eft rarilTimu gen 9 hoim. Sed admodu 
81 imprimis pofitiuis adiunda vim ferme eande 
retinent:vtadmodum memorabile facinus:vel )'m 
primis rarum genus hominum. , 

Cum omnis afpitas i oroe htim f ugienda fit:qn occurrerit 
fuplatiuu nome afperioris foni & durioris ,pnuyiiatois:loco il 
li 9 elegatiusponiH"uuspofttiuuscum aducrbio n axime:qa* 
fignificatione fuperlatiua exprimit. Vt modeitia eft hoi ma- 
xime neceffaria:pro neceffatifiima.Vir maxie egregi 9 p egre 
giiflimus.Hec ite sduerbia admodu & imprimispoffunt loco 
aduerbii rnaxie:pofit/uis iungi. vt vir admodu inlignis. Virt 9 
iprimis laudeda e &pcipua. Jn copatiuis itide hoc preceptum 
obfetuari opepretiu eft:vt hoc negociu magis arduu eft ,<j vt 
viribusmeisfufcjpiat:proardm'us:magistenue pro tenuius; 

xxvii. Vt qucpiam medincriter aut vehemeter laudabim 9 . 
|Tld aute nequaqdletio pterierim: vt fi que qui 
virtute habeat velimediocriter laudaie:dica(xe= 
plicaufa(pericles.virtutepreftaspriceps erat athe 
nis:vel multa pclara gefieratThemiftocles"reb 9 ge 
ftis floruitSinveli vehemeteracplurimulaudare 
adijcia gloria fiue Iaude:&caufa laudationis cafu 
genitiuo conftitua. Perides(vt ide exeplum aga) 
virtutis gftapreftas athenis claruitThemiftodef 
rer u geftaj^ laude emicuir. Sicq?. M. Anthoni 9 p 
ftabatelcquetia:mediocriter laudaf acfereexihs 
ter.L. Craffus eloquetic^ gfia excelluit vehemeti= 
ffielaudaf.Sed tu^ tui igcenij boitate deducito. 















Pericles. 



Virgilius. 
Terentius 



Ad mediocre laude expIicada:iHud in quo verfa? laus i ab!ati= 
uoponeduecu iftisverbis neutralib 9 clareo/polleo/valeo/flo 
reo/emico/prefto/SC fimilib 9 . Vt Ciceto valuit eloquetia.Scu 
pio reb 9 bellicis clarutt.Sed ad vehemetiore laude fignifican 
da:debet caufa laudis i genitiuo poni: SC eade fumeda i ut ver= 
ba neutralia cu ifttsablatiuis laude vel gloria.vtCicero eloque 
tif gloriaplurimuvaIuit.Scipiore^ bellicass laudeclaruitln 
vitupatione quoqj en.de feruadae lex.vt fi patje vituperare vo 
lum 9 :inablatiuo vituperticamponem 9 .Vt Catilina coturati 
one notat 9 e.Sin vero acri 9 & vehemeti 9 vituperare volum 9 : 
cam vituperii fn genitf uo ponem^&hec noia crime/ vtciu/fce 
l 9 /f>cin 9 inabiatiuo.vt Catilinacoiuratois fcelerenotat 9 eft. 
Pericles fpe&are virrutisvir & iclytus athenieftu aduerfu la 
cedere.onios dux:hic,ppriosagros reipublicg dedit:quos ita= 
clos popiilabudi hoftes reliquerat :vt eii lufpeclu fuisfaceret: 
ftcut narrat Ii^ftinus libro tertio epithomatum. 

xxViii.Quoties ilgularis& pluralis numerus con* 
neftuf victniori refpodendu:ideqj fit i diuerfis giiib 9 

{£Quoties(qdipe teftatur quocjj gramatic 9 ferui 

us)fingularis&plurafnumerus c6ne<5tutur:refp6 

dem 9 viciniori. Virgili 9 i primo eneidos. Hic illi 9 

ar ma: hic cur r us fuit: no aut fueru t. Ter e tius in an 

dria Amatiu ir§ amorisre , itegratio e.xenopho 

delicie mee fut.hoftes/eoijzqj exercit 9 ,pperabit:at 

cp itafrequeti9obferuat\Ide fit idiuerfisgrinb 9 . 

na fiue mafculinu fiue f eminu eft: vicino refpode 

m 9 : vt vir atq? mulier optia ad me venit. Intelligit 

naq? optimum efleviru& optima muliere q vene 

ritVerum fi plurali numero velim 9 vti:ad mafculi 

num trafire necefTe eft: vt vir 8C muher leti prope 

rant:AIexander&01ympiasclariextiterunt. 

Qulnq? regulis hoc preceprum fiet apertius. Primaquans 
doduofubftantiuavelfuppofita ftngularisnumeri diueriofse 
accidetiu:ponun£ ad adie&iiri vel verbufingularis numeri il 
Iud debet couenire cu ,pp inquiori. De adteftiuo vf amor&be 



niuotenr/a nofrra nug diffoIuerur:De verbo.Vt 8C eeo te 8c r„ 

nTS,^ "****«r*aao duo.rubflaSSSS2 
pofita difli mtlio i numerorum ctdem verbo aut adieSuo 2?" 
neftuntur dlad debet conuenire cum prop.nauior n. ^f 
tiuoyt & m/hfparete S :8Cego nhs^mcSSs^el^ 
bo. Vt « me parentes: 8C ego illos diligo. Et habent bei2£ 
iSSr' r C ^"a 1 "" * ad ' ed '' u «'» pSponanEur f ue B£ 
ponanturfmepoftponantur.Virg«iu;.4ctamein U ereariu „, - 

Idem nihtl hic nifi caxrntna defut.g, fi interpofitum verbfi at 

Caper tibt faluus & hedi. Ego id curabo 8C oetras « i E«!S . . 
peraduerbiumfM Vfrgiliu. 

tmaautfuppoftta copulantur:tunc verbum vel SSSSSaS 
conuemetcimiproptnauiorefedcimi r emotf6re:vtS m Do"a 
r^' 13 ^ 1 ^ &nond ^itur Tumeliu ^egohanc 

buszeugma id eftduorumdiffimiliuadvnutertiS reduftio: 
quod cum tl orum yno oino conuenit * cum altero aS= 

cumdignioriperfonaconuenire.Perfona quidem dfenior e 

T£fvtT a T' vt ? Iim3 e{i ?'*** fecund * S 

qtercta. Vir2iIius.Porpoi^m«r».«i„..j o. <-_ ., . 






Virgtlius 



fatrU wZnu^SEZS?"" en a 'B mor lecunda 8C lecuda 
£?;? US f 8re8 u m verolaudem « r poMa arnp J a re 
5 T Jp p f ue k r ^ tuus -N° s «focttveniemu^. Quarta r e = 
guIa.St duo fubftantiua dtuerforum generum 8C eiufdem nu= 
jnert res an.matas f ignif icantia ad adieft/uum plurale copu-- 
kntura/Iud cumdigniorigenereconueniet.Cenfetur aut ma 
^8"^ genUS *« nl9fo r.™««no « feminimu neutro vt pa- 
ter K mater funt honora i/. Fratresft forores (unt diledi. Et 
«nhisd^buspoftremisregul/sfillepfisequelatfnecoceptio 
dtc.tur.D.clumeftfubftantiua/IIares animatas deberef/gni 
ficare.-quontamriduofubftantiuarerum/nanimatarum.-fiue 
emfdem genens 8C numen ffue d/uerforu copulentur ad vnfi 
adieftiuu plurahs numer/nllud debet fn neutro genere ponf. 
vt irudiof us : anirnus vt.vire probitas /n adotefcent.bus come 
danda funt.Virgilius Cum daphnid/sarcum freg-fli 8c cala- 
mos.-quftuperuerfemenafca Etcfiv/dift/puerodonata do* 
lebas. Qu.ntareguIa.Cumverbumrubftantfuuin/n eadem Vfrgilius 
orationeduoshabetnominatiuos diuerforum numeror um 

c.i. 






Xenophon 
Olympias 



fine coniun&ione copulante: vicfniori f n numero conuenire 
debet.S/n vtrfcR Cque propinquu efl: precedentt fuppoltto tn 
ndo cocordabir. Vt ffit m .pfefto Iittere tu? ffimavoluptas.lit 
tere tue fut rft (ua voluptas Xfttere tue ffia m voluptas eft Qut 
fec 9 oratione coflituerit: gramatice non loqtunnedum orna= 
te. Xenophon fuit philofophus athenienfis focratts dilctpu 
lus & plaronts emulus.De quo diogenes laertt* late dtiterit. 
Olympias adtsrphiVppi Macedonum regs coiunx « alexe 
dri magni mater . De qua Iuftinus libro nono eptthomatum 
late commemorat. • 

xxix preceptu. Opere precfu eft. 

Operjprecium eft(quod peruenuftum eft)iignis 

ficatmodo vtile elTc/modo neceiTarium/modo lo 

cundum/modolaudabile. Atcfj his fignificationi 

bus id myminis veteres vfurpant. 

Opereprecium ex hoc nomine operarK precfum compo- 
nitur quafi laborfs premium.lfigitur in nominatiuo cafu ver 
Terentius bo fubftantiuo fequente inf imtfuo Terentius. Audtreq? eoru 
eopereprecifi audacia:ideftdele&abtIe/&quod barbaredtd 
tur:facit bcnum. Eft opereprecfum a ptimfs annis^ vittutem 
ample&i id eft laudabile. Au*us gettfus nominatiuu genitiuo 
preponftcumaft.Cufus libios atttgere nullum preciumope 
fit.inte dum /n accufatiuo cafupofitum iugitur ifti vetbofa 
cfo.vt me opereprectfi fpero fafturum:fihec elocutionfs pre 
cepta apertius expofuero. 

xxx preceptum.Fruf. 

Frut quapiam re cft f ruetum fiuc vtilirate vel vos 
luptate rxipcre cx ca:vt cu dixerit qsrocio fruor 

Fru&us modo vtflftatem ffgnicafmodo voluptatem . Vt 
exbac renon panjumquidemfraftumcepi.SicfruHft vttli- 
rarem vef voluptafemfvteadefitnomints verbalts 8cfuiver 
bi fignificatiojex aliqua rehabere:que fui tantum gratiaque 
r itur.vt o fVIicem illum diem quo tuo atloquio frut potero. 
Ouidius.Nec fruitur fomno vigilantibus excita curis. Vet> 
fruor fui ftmplicis auget fignificatum:R ablatiuum fine pre* 
pofitione' v ficut & fuum fimplex)po(tulat.! 



Aulus 
Geliius 



Ouidiui 



xxxi.Prefeferre. 

Prcfc fcrrc aliquid eft verbis aut indiciis quibuf 
dam id oftendere; 8C quodam modo confireri. 
Vt Marcus catho pre fc fcrt grammattcam. Lgli 9 
prefefertliberalitatem. Hicvultofledere <jip 
fefitliberalis. 

Iftaprepofitio pre iunfta ablatiuis vttfufcp numet i trifi prf 
morum pronominum primitiuorum : eleganter preponitur 
huicverbofero.QuiquidemabJatiuipro perfonarum «mi= 
merorum verbi diuerfitate varian ur n ;m debent ei:;fdet:l ee 
numeri & perfonf cum verbo cu i iunguntur . v t pre me fero 
pretefers/pre fefert.FtpIuraliterprenobis ferinvs/pVe V o 
bisfertis/pre fe ferut.Significat aute pre fe ferre animu vultu 
oftendere:&animiaffeclionemexteriorifign>rdeclarare. fWmrti 9 
Quintilianus I tbro decimo Et tlla qua nihil pulci-.rius auditu ^ lunmian 
eft oratio:pte fe fert tamen feliciffimam facilitatem.ille pre fe 
fert leticiatruhoc eft fe letumprodit 8C oftendit. Interdum a« 
blariuus pronominaHs omittitur &dicimuspre fero/prefers 
prefert in eademfignificarione.vttuelitterefummaraCqua i 
meafficcris)amicitiam preferunt» 

xxxn.preceptum. Rattonem habere. 

Rationcm haber e efl: refpecTru habere. Vt plani 9 
exponam;habere rationem alicuius rei eft re con 
fiderare. vt habeo ratione temporum/loci/pfona 
rum.eftea ratione omnta comple<5li& cofiderare 

Hahere rationem ft genitiuus fequaftmefthabere con r yde 5 
rationem.Vttue valitud/nts rationem haberedebes.i.refpec 
him.Temporis habenda eft ratio.t.conditio temporis confy 
deranda eft.Si vero fequatur ab/atiuus cum prc pofi:ione cu: 
runcbabererationem fignificathaberecommercrum. Vtcii 
bonisviris ratione habere volo. Nu'15 tecu ratione habere cu 
pio:hoc e qucd barbare dicit urmolo tecii habere ad facied j. 

xxxiii.Compfe<ftor animo. 

Hanc rem animo mentecj compleclor id eft hac 
rem conf ydero 8C voluo, 

cAi. 






Virgilius 



Vfrgflfus. 



^ Comple&f "fnterdum eft fuo ambftu alterum conuenfre : vt 
marefuis fJudibus terram comple&itur. Interdumeftprofe 
quf:vt Te Ongularf comple&or amore.Si autem fungatur tftf 
ablatiuo anfmo vel menre:fignificatconfyderare & cogttare* 
vtcum tuam fn me beneficetiam animo comple&ormopofs 
fum re nc n smare. Alias autem hufus verbi rationes : precep 
tum duccntefimum & tercium explicabft,' 

x:,xiiii.In antmo eft. 

In anitno eft fignificatinanimo habeo-.SC anim 9 
mihieifbideftvolo. 

#In an;mo elTe f/gnificat intendere ftue proponere: vt fn ani 
mo mif? ;' efi; ad t e venfre. Idem fignif icant animus e/fiue mes 
eft feqiicntedatfuo cum fnffnitiuo velgerundio in df . vt fuit 
mihf animus ad.te litteras dare. Virgilius. Wens omnib 9 vna 
fequendi.Et^m hoc verbiim ftat imperfonaliter pofitum ide 
figniftcat Ouidius.Statsecematuratenerum penfarepudo 
rem.Et tnterdum perfonaltter.Idem in primo metamorpho 
feos.ftc ftat fentcntia.fimilfter cofilium mihi eft/ft ntentia mf 
ht eft/voluntas/cuptditas/defideriummihi fuitte videndi. 
xxxv.Certum eft mihi. 

Certum eft mihi.-id eft deliberatum & decretu/ 
vel deliberaui & decreui. 

Certum aliquando ffgniffcatmantfeftumeft. Vt certum eft 
amicttfamopibusprfftare.Aliqua-dofignfffcatconilttutum 
eft vel propofttum eft-potuTimumfequetedatfuo. vtcertum 
eft m.hrad te proftcffci. Jnterdum illedatiuus omittftur. Vfr 
gilius.Certum eft m filufs inter fpelea ferarum.-malle pati. Si 
quidem certus aliquando eft non dubius: aliquando vero de* 
te. mmatus ad aliquid faciendum.Virgilius fecundo aenetJS 
certus eundi. £ t idcm.Certa mori.i.que decreuit mori. _ 

xxxvi. Profequor. 

Profequor te honore; id eft te honoro . r>fequor 
tela ide: id eft te laudo. profequor re probro: id 
elt vitupero te.profequor te amore:id eft teamo, 









Profeqm eft quapiam re mentis affectum alterom declara= 
reacciuatiuumqjpetitcS ablattuo fineprepofitione.Etex= 
ponenda eft tota oratio per verbum acr.iunm ab illo abktiuo 
formatunuvt te oculis profcquor.-id eft abeutem refpicio.Te 
fingulariprofequor beniuoIetia8C charitatci te amo.IHe me 

precipi«beneficentia8CampluTimis muneribus profecutus 
eft.i.donauit. 

xxxvii.Bene merert. 

Bene meritus fum de republica.i. benefidum in 
ilIamcontuli:benemererideamicis.i. conferre i 

atnicos beneficu. * 

Mereor eris deponens quod habet merirus in p eterito « 
mereo esprima breui afttuumrquod habet i preterito merui: 
fignificat conf erre aliquid in alterum. Iunguniur ablatiuo cu 

prepoationede.-adiunaisaduerbiis/benemeUusr optimevf V / i- 
male peius peffime. Virg[lius.Si bcne quid de te merui. Nihil v *8un«. 
de me bene meritus es:hoc eftmihil vnq fecifti p ro me. Cice 
ro de lingua latina optime meritus eft.Catilina mal« meritus 
eft de re publica.i.nocuir reipublice. 

xxxviii Eque. 

Eaue proita:ac vel at<j pro vr vel quafi.-ornatiffi 
me ponuntur.ExempIum eft eque te Iaudo ac Ct 
ceronem. 

Eque pro tantum.eleganter poft fe habet has di&iones ac 
velatgj:proutfignificantficut/velquatuni(vteqneteacpro= 
priam vitam charum habeo.Quicquid i amicum contuleris.e 
quemihigratunifuturumeftatqiinmecontulifles. Eque te 
diligo atcg fratrem:ideft tantumficut. 

xxxix.haudfecus. 

Haud pro non.Tecus proaliterrvenufte in eade 
orationecontmue fe habent: vt haud'fecus fentio 
at«j tu:id eft fentio ita ficut tu. 

Haudfecusfignificat non alircrffequenre ifta diclione aci 
vel atcp pro cj Cum enim ac & atcp didionibus diueriitatem 

c.iii. 



• 



Terentius. figniffcantibtrs poflponuntur.-fignificant q Tctetfus. A«um 
Virs?ilius nunc me eiTe cenfes atcp otim.t.qolim.Virgiltus. Haud iecus 

ac iuffi faciunt.Rmd fecus tua negocia o, mea curabo. Hauu 

fecus faciam atq? ceteri. 

xli.De copratiuo loco pofitiui. 

Nonnuq 8C pulchre coparatiui pro pofitiuis po= 
nutur. Vt Alexuder macedo corpus habebat im 
becillius:quod imbecillum fignificat. Satyrii fce 
lera vehemeti 9 inuehuntunquod eft vehemeter 

Comparatruus fuam vim feruat cum vnius tei [upra aliam 
fignifcatesccllentiam.-ablatiuovel aduetbiogiuctus.yt U 
ceroqcererioratores preftantiorefttvel cfteris oratorrbus. 
Cumautcm r^mparatiuus in oratione ponitunnulla autem 

.-._ ..•_■•___._._._. _-__..,'-,..-.,«._• n-ntiui Inrum fi_!CUDlt. 



Vitgilius 

Alexander 

Macedo 



Satyri 
Virgilius 



Terentius 



Vitgiltus" 



pofitiu 9 ponatetut.Vt ffpius ad telitterasdedi.i.lepe. 
me venit triftior. i.triftis. Virgilius.Triftior 86 lachrimis ocu 
losfuffufanitentes. Alexandetilfequtob egregiagefta ma 
gnus co gncminatus eft.-vocatut macedo:nam futt rex mace^ 
donifqueproufnciaeftineuropa alionomineemathia noia 
ta:theffaItecontermma.DehocitaqjAlexandro Iufttnus Itj 
brodecimoepiehomatulatemcminit. Jmbecillus aum: vel 
hic & hec imbecillis 8C hoc e'pto eodemreft debflis SC nonfo 
buftus. Saty t i fnt di< campefttes humana figura:f ronte cor= 
nibus afperam habentes:3- in caprinos pedes definentes Vir 
gtlnis Saltantesfatyros imitabitur alphefibeus.Etiimfatyn 
funt fcriptores fat yre rd eft illius generis poematis quo victa 
hominum acriter reprehenduntut:qui « Satyricidicuntur. 

xlf.Dare rem vicio vel laudi. 

Do tibi hanc rem vicio:id eft vitupero tc dc hac 

re.do laudi.i.Iaudo. do crimini : id eft criminor. 

Do elegantet iungitur duobus datiuis.ex quotn altero vet 

bum formetur:quo tota oratio exponatut.Terentius. Nunc 

quam rem vtcio dent quefo animaduertiteHd eft culpetit . Tu 

id mihi das vicio quod alii dare laudi folent.Uaudate.Sic da 

re aliquid dono eft donare.Virgili^.Dametas dono mihi qua 



deditolim. 

xlii fubiun&iuo loco mdicatiui 
& illius prohm 9 temporibus. 

Sed nec illud quidem neghgendum eft: fubt'un= 

diuus modus proindicatiuo:8C illius tempora g 

huius temporibus haud illepide ponuntur: vt ve 

lim fepe pro volo/8C gererem pro gerebam / dilc 

xerim pro dilexi/feciifem pro feceram/fuerit gra 

tum pro gratum erit/feceris pro facies. Id omniu 

multo ornatiflimuifioportunis locis aga? c * qttod 

vbi fa&itandum fi't:peritorum aures facile r»nfes 

bunt.Quaobrem exercitatio adhibenda eft non 

mediocris:que omntumfmagiftroru ^recepta fu= 

perat.Quodfiquis noueritgre.aslitteras:ei q3 

modoexplicauimus non difficile perfuadetur. 

Subfun&iui hoc eft coniun&iuimodi tempora.-proindicatt 
aitemporibus refpondentibus frequenter ponuntur. Tempo 
ravocorefpondentiaque eiufdemfuntnominis« denomrna 
tfonisvtprefensproprefenti:Vtquid tnhac re te facere velt 
cognofces:ideft volo.preteritum imperfectum pro prfterfto 
imperfedo /pretetitu perfeAum pro preterito perfefto: pre* 
fertfmcum due otationes coniungantur per aduerbta aut co 
funftiones fufpenfiuas vt plicet/quandoquidemicum/quado 
pro quia.vt quo pafto /quantum 8C fimiles.vt non poffum ver 
bfsexponere:quantum gaudiiextuislitterisceperim proce 
pi. Vcl qgrate mihi f uerint Jittere tue:haui factle quidem ver= 
bis explicauero. Preteritu pluig perfeftii pro prgter ito plufg 
perfefto/« futurum pro fututo Vt fi meis precibus acqufeirc; 
ris:teverummihiamicumpreftttertsproprefrabis. Hecqm* 
nia vfu qui(vt preclare ait Cefar in commentanisj omnffi ma <- ctar 
gifter eft facile comparanda funt 8C affiduo ftudio» 
xliii. Partim hominumK de 
efus aduerbii geminatione. 

Partim hoim venerunt perfepe dicitur.« Aulo 

c.ifii. 



-♦ 



f JSiU 



I 



I i 






gellio tefte eft idem quod pars hominum.i. quis 
dam homines.nam partim in hoc loco aduerbiii 
eft neq* incli natur cafus fme . Et cum par tim hos 
minum dici poteft:id eft cum quibufdam homi= 
nibus/& quaficumquadamparte hominum.Sed 
hoc tum eft fplendidiusxumin oratione iterum 
Ciccro. f ue tit additum. vt eft illudMarci Tullij m jpifto 
lis .Jnam qui iftinc venxunt partim te fuperbii effe 
dicmt: q> nihil refpondeas:partim contumelios 
fum cp male refpodeas. Et qui ciuitatibus preiut 
par tim iiobiles funt/partim populares: quodeft 
aliquinobil^s funt/aliqui: populares 

Partim & finullamdcclinationemhabeatnccgtctminatio 
ne m cafualem:tame vim quandam nominis obinet: 8c modo 
verbo pluralis numeriquafi fuppofitummodo prepofiticni 
tang cafuale adiungitur. Genitiuum poft fe pluralem pctit ta 
g ptiriuum effet:& exponitur per hoc nome pars vel per hec. 
pronomina aliquis & cjuidam. Vt partim adolefcetum ihidio 
diof i funt.i.pars adolefcenrum vel aliqui adolefcentes . Veni 
cum partim muenum./.cum quibufdam iuuenibus . Si autero 
partim geminetur:ad fignificadam partitionem efi aptum SC 
non parum elegans.Vt qui difciplinis mancipati funt:partim 
quidefiudiofipaitimdefidesfunt.i.aliqui ftudiofi& aliqui 
defides. 

'** v»*l""* Decimufquifqj, 

Id eftoptimum cognitu cj> decimufquifcj} eft vn 9 
ex numero denario.hinceftillud cefaris incom? 
mentariis Cognofci non decimum quecji effere 
liquum mili tem fue vulnere. quo ex emplo vti per 
pulchrumeft.vt vfx decimus quifcjj remafit fme 
vulnere in tali confli&u» 
Quifq? numcro ordinali pofipofitfi fignificatvnumex illo 



numero.vtvixdecimusquifoyadolefcentum Httexis incums 
bit.i.vnus ex decem.Centef/mus quifcg homfnum vix bon 9 
eft.i.vnus ex centum.Pretereaquifqjpro omnes:fuperIatiuis 
efeganter adiungitur Qu/ntilianus libro decimo. N/hil enim rtnf«MM««9 
rerum voluit natura ipfa effici cito.prepofuitq? pulcherrimo 1Taman 
. cuiq?operidifficuItatem:quenafcendiquoq5hanc fecer/'tle= 
gfmvtmaroraanimal/adiutiusvifceribus parentum contt'= 
neatur.Sic.dicimus.optimus quifqjamic^alterieft prefidio. 

xIv.Quotus qutfqj. £-, >„•*!>... ., 

Quotus quif$ homo eft.i. quot homines. cjuotuf 
quifij miles ad eft quot miJites. « 

Quotus aliquando interrogatiue capitur pro quot : vt quo= 
tus venies.i.quot funt tecum venturi. Prepenitur ~ute fic ele= 
ganter hutc d/dioni qmfq^vt quotus quii q- adolefcens e lft= 
terarum ftudiolus.i.quotadolefcentes.idem^gnificatquota 
pars vtquotaparshominum integraeftfide.i.quotufquifcB 
homo fidelis eft vel quothominesjftdeles funt. 

xlvi Pregcumpofitiuo. 
Percj vna dictio dfitaxat: puJcherrime pofitiuis 
adiungitur nominibus vt perc|doc2us philofbs 
phus/perg bonus amicus» 

Perq pro yalde neq? fuperlatiuis neq? compara tiuis fed fo= 
Ium politfuis preponitur.vtlittere tuemihiperqgratefuerut 
Pietcrea qpr o vaide aliis quoqj aduerbfis poflponitur & po 
fitiuis ad/ungitur.vt fane qdc&us /admodum <j luauis/ Oppi 
docjlibens id feci.i.valdemultumlibens. Nimfsqimprob 9 . 
Valde g p aucus.Sed percj in frequetiori autoravfu verfatur. 

xlyiiAIiasgeminaturolocutenetmodoaduerbf/. .^& 

Quidilludfhucjuid Jepidiffime vfurpamus vt in 

oratione eadem iterum aJias vfurpatu;Iocum obti 

ncat modo aduerbijYQuale eiTet fiqms dicat .om 

nes homines eodem fermenarifuntingenio;aIi= 

as quide ridet/alias vero lachrimatur.Oes iti cis^'^~ 

uesalias boni/aliasmali:nuc| eifdefutmoribus. p 



. y&- j 



■ • 






Alias interdumfignfficatalio tempore:quodbarbare dicf 
tur alia vice.Vt hoc negocium alias traftaWmus. Aliquanao 
fignificat alioquin fmealiter.Vthicaliquantulumefttgnau* 
alias bonus adolefcens .Et iftis modis non geminatur m ora 
tione. Aliquando idern eft g> modo fiue nunc fiue aliquando: 
SC tunc geminatur. Vt no femper eodem vultu funt homines 
altas quidem letialias triftes.i.modo lgti & modo triftes: vel 
aliquando 1$ ti SC aliquando triftes. 

xlviiulteincaftra. 

Marcus Antonius iuitin caftra multifariam dici 
turMarcus Antoni 9 caftra petiuit/in caftra pro 
fectus eft/fead caftracontulit/fe in caftra recepit/ 
fe adcaftra perduxic. 

Tribus modispotiffimunumotumadlocumaliquem fignu 
ficabimus.frimopeiverbainftavniaccufatiuo addita pre= 
pofitione in. vt Cicero iuit in vtbem/conceffit in vrbem/pro* 
feftus cft in vrbem.Secundo;pet verba iuncla accufatiuo fine 
prepofitione. vt Ciceto petiuit vrbem adiit arbem acceffit vr 
bem.Tercio per verba iunfta duobus accufatiuis vni prono- 
minali fignificati idem cum fuppofito verbi&ieiufdem cneo 
peifone 8£ numen':altero nominali cum prepofitione ad vel 
in.vtCicero contulft fe in vrbem/fe in vrbem recepit/fe ad vt 
•. bem perduxit. ibi fe conferre eft ad aliquem locum ire. Signfc 
. ... 9 ficatetiamconferreidemg7'prodeffeQ.uintiIianuslibrofecu 
Qumtilian d 0i £,if c ipnios idvnummoneowt preceptores fuos non mi 
nus f q ipfa ftudia ament:8c parentes effe non quidem corporu 
fed'mentiucredant. Multumhgc pietas confert ftudio. Miu 
tifattam multis modis:ficut plurifariam pluribus molis. 

xlix Viginti annosnatus. 
Hichabet ( vingmtiannos:quodveterum confue 
tudine dicitur contra pedagoganvopinionem.as 
liifcp rationibus dicitur hic vicefimum annuatti^ 
git. Agit/degit vicefimu annfi etatis/vigiti anos 
nat 9 e. Sed hoc poftremu magis oratori couenit 
Etateeleganterpetgenittuunointerueniete vetbo fublrl^ 



ftuoexpI/cam^.Plyn^.filiuttfdccimannoflfCa-i bello hofte plynius. 
pcufleiatjptexta ftaurea bulla donauit. Pcr verba aut gtas bi= 
fariam fignifvcari poreft. pr/mo p n5e$> cardinale accufatiuo 
ificlfj.yt iohanes habet duodeci anos.Qua Icquedi raticne li- 
cetgramaticf dicat no efle aptartn pitoss vfu coprobata teci= 
pedebem 9 .QuintiIian 9 Ii.xii.Cefaraugufl 9 duodecinat 9 an Qufntflian* 
nos auiaproioflris laudauit.fcdo prije^ ordiale accufatiuo 
ifictu vt hic attigit anu etatis duodecima.AIexander fcdm & Pedafioa 9 
tricefimu anu ages mortu 9 e.ille de gitirnu qdtagefimu.. Pe "* 
dagog 9 Iatie diciturpuendudor.lEteqpue^ littetis iftituit 
ftfecB comite ducit&teducit.in pedagc ga opinior e vocat.au 
tot gtamatico» fenfecia g rude msgis orocm cj ornatu docet 
I.EIoquentialaborare. 

Cicero Iaborat eloquentia/ Gcero in elcqvetia te 
pus confumit/tempus ln eloquetia coterit/in elo= 
quentia opera ponit/dat elcquenti£ ogam/ % tate 
in eloquetia ccnfumit/in iludium icumbit eloque 
tie.Et alia deduc pro tuo iudicio. , 

Sfudiu circa aliquadf fcfplfr.ftrib 9 pcipue modis figniffcatur 
primo per accufatfuum&ablafiuii vel ppofit/oneaditlcTa vel 
omifla.vt Cafholaboratiftudiol/tterariovelefatecofumffi 
tep 9 coterit i fluod/o litterario Ego fotaetatelittera^ fiudfo 
triui.i.cofupfi.Sccto pct verfca tiaiitiua iS&a datisio & accufa 
tiuo.vtCatho datopSIftteris/pieftat opaflud/o/fpeditomne 
opadifciplinis/egregianauatopaphilofophie/itenditopa fi 
ue lafcore adh ibet fcieriis.Terti 9 mod 9 eft per veiba neutralfa 
icera folo datiuo vt Catho idulget Ifttetisivacatlta^ ftudio/ 
infudat /f is/fufgflat bonaig? attiu ftudio/deditus e fiue mancfc 
patus difcipIin/s/incumbftfcientiis.Quod quidem pofltemu 
vetbum loco dafiu/ pofeft habete accufatiuu cum prepofitfos 
nefn vel ad.vtCaiho /ncimbft/nlitterarumfludiaveladlitte 
rarum fludia.Vtrtimqj enim recledicitur. 

li.habeo teneo hancrem memor/a. 
Habeo hanc rem memoria non minus vfitate di= 
dtur cjhabeofiue teneo hacrem memorie. teneo 
hanc rem memoria/hmus rei memoriam habeo. 

Hec duo verba habco ftfeneo fun&a huic abfatiuo me= 
moriajfignificantalicuius rei memoriam habere. Tereti 9 in Terentius 



memoria habeo» Sic dicimus hanc fentenciam non, teneo 
memoria/tua adhuc verba memoria teneo:vel tua verba me= 
mori animo condita funt:alta mente repofita iut/notata fiit. 
hec res meti tenaci^heret: vel iftxa eftTuaverba fcrtpta fut(vt 
Tercntius. ait Terennus; in animo meo.fiue infcripta funt aio meo quod 
imperiti dicunt ego bene retinui. 

lii. Voluptatis me capit obliuio. 

Obhuifcor voluptatis vel cuiufcunc^ alterius rei/ 
voluptatis me capit obliuio.hk ldem verbum cum 
ceteris iundium noibus fignificat diuerfa confili 
ordie:vt capit mefatietas ciuitatis/capit me homi 
num odumveltedium. i 

j 

Obliuionem ttt alicuius explicamus per verbii obliuifcor iun 
ftum genittuo vel accufatiuo:aut per verbum capio SC perhoc 
nomen verbale obliuio obliuionis vel obliuia obiiuiorum.vt 
% nung me tui capiet obltuio vel nu^ tui capiam obliuione. Ro* 
go ne te mei capiant obliuia:hoc enim verbum capio admo* 
dumeleganseitivbiaccufatiuum regit fignificante perfonl 
vt Defiderium vrbis me cepit Virgilius Que te dementia,ce» 
pit:huius Ioci odiuoimeceptt;hoc eft fatietas vel tedium. In 
vocepaffiuaillenominatiuusinablatiuumutatur vt captus 
fum def iderio tui/captus fum pulchritudine loci Htc littera* 
amorecaptus eft.Iriterdumcapiocapiturpro habeo: « tunc 
accuiatiuu habet figntf icantem rem inanimatam. Vt $ te ma- 
gnum cepi timorem.Non modicum exhac re capies commo 
du.Dui^ j> hac re labore cepi, graue ex tuo caf u cepi doloie. 

liii Contineo me ruri vel in vrbe, 

Virgilius incolit ciuitatem;hoc ppukhre dicitur 
cu teneo/vel'etiam cum contineo verbo; vt Virgi= 
lius ruri fc continet. Virgilius tenet fefe I vrbe. 

Hec yerba colo /habito/ tncolo /teneo: iu&a accufatiuo ftgnt=> 
ficanti locumrornatam reddunt orationem vt Virgili». Me co 
lit terras.Ide.Atqj humiles habttare cafas.Ide. Proxima det 
derenentmeftt loca. Eadem fententiaexprimitur per hec ver 
ba teneo « conttneo iunfta accufattuo & ablatiuo figniftcan 
ti Iocum.Terentius.Ruri fe continebat. 



Virgfliu*. 



■p 



Terentiu» 

Virgiltus. 



Iifff.preter firpre venufteoftentant 
aliquamremaliam antecelkre. 

Si quisvelit oftetare aliqua re aliam antecellere# 
vltraillam valere. vemufte id dici£ vel g accufati- 
uum ppofita; pt er vel cu p ablatiuo ppofita. vt Ce 
farpreterceteros rebus bellicis poJebat/vel pre 
cgteris pollebat. 

Ifle prepof itiones prerer Sc fimilfter ante apte funt adffgni? 
ficandu vnins rei {upfz alia excellentia. Terentius.,Que tuhi 
lachrimari preter ceteras via eft. V irgtlius.I Vnfiillud tibi an> 
tedeapreojoibus vnuexpediaJdem.Philidaanio amialias 
Sic dicimus. Catho ante alios omnes litterarum ftudiof iff im? 
eft.f.plut<jalii. Vnde & verbacumptedi&isp- epofitionibus 
compofita excellentiam fignificant/vtpiefto pr^cello. 

lv.Ielius eft facili ingcenio vcl 
faclimis moribus natus. 

Lcfius habet faciles mores vel faciJe naturarorna 
tius dicifvLglius e Jeui igeio nat 9 /vel facilJimisna 
tus moribus: Scipio natus eft tnfti ingoemo . £t 
de felquis confimiliter, 

Hoc partidpiumnatus iundumablatiuo finc prepofftionc 
eleganter moies vel natuiam alicuias explicat fiuc benignam 
fiue imeiuetam/fecundumadie&iuumei adiunftum. Vthic e 
hummano natus ingcenio;hoc e habet bonam naturam.Sio^ 
de ingoenifi aliquando naturale condttione figmftcar.Tere*. Terentius. 
Qui natum haberenttaii ingoenio,preditum ldem. ingoeniu 
eft hominu ab labore procliue ad Iibidine. Hic eft immanfue- 
to& inhumano.nat? ingoenio.i.habee naturam difftcilem 
&duram. 

Ivf ■ Valeo polleo cum ablariuis. 

Valeo « poleo verba& fplendida funt & latiffie 

patent.&abJatiuo iunguuf hoc paeto. .Aurelius 

Auguftin 9 plurimii igoenio valuit. Hippocrates 

ingoent j.bonitate pollebat. Mithridates memo* 












I' ' 



Quintflian 9 

Aurelius 
Auguftinus 



ria claruit vel polluit . Marcus Catho in duitate 
plurimumaucffcoritate pollebat- 

Hec verba dareoK polleo fimiliter valeo/prfpolleo/emico 
floreo ablatiuis fineprepofitione iuncla fignificant excello. 
Quintilianusrquantum grgci prgceptis valent tantum roma= 
ni(quodeftmaius)exemplis.Viribushe<9:orr «conftlio ne= 
ftor polluit.Cffar reuus geftis emicuit. Philofoplii Iitterarfi 
ftudio f loruerunt. Aurelius auguftinus f uit magnus ille f idei 
, cathoucefplendordiuus Auguftinus cognomento aurelius 
Hippocra,- diftus. Hippocrates medicus mfignis ex Coo inlula oriun= 
mithridatef dus & er 8° cognominatur Cous. Mithridates( de quo autor 
meminit)rexponthi'fuit#romanorum hoftis cum quibus 
quadragirtafexannosbella geffit.-tadem a pompeio victus 
mortem fibi ferro cofciuit. Vr dicit Aulus geilius libro. xsii. 
hunc fingulari .nemoria valuiffe dicit Quintilianus libro de» 
cimo.nameiduas 8C viginti lmguas(quotnationibus impeta 
uit )tradit notas fuiffe 

lvii.Clareopoffum. 

Clareo & poftum verba eadem ferme ratione fe 

habent. Ego apud dominum cefarem multum fi 

ue poffum liue dareo:ornate& fpledide.dicitur: 

Apud dominum c^farem plurimu meaclaret au= 

cloritas.hortenfius multum poteft m fenatu:ors 

natius . Multum hortenfij in fenatu poteft au&o 

ritas:cniepotiiTimum fignificat eam opinionem 

queeft apud homines dealicuius viri pftancia:cj 

vulgo 8C tritacofuetudine reputatio nucupatur. 

Hec verba clareo/poffum/valeo iuroftahuic nomini autori 
tas fignificaci eftimationem queapud homines de aliquo ha 
beturrornatam reddunt orationem fequente accufatiuo velas 
ablatiuo cu ptcpofitione Cicero. Plunmum valuiffe apud me 
tua fep auroritatercu i oi re tu i hoc maxte n?gocio potes ex 
iftimare.Sic dicim 9 Tua apudmeu patre multu p5t autoritas 
illi 9 apud rege pim claret autoritas:q3 fignificat illu apud re 
Horrenfius ge maximi ex iftimari ,8C plurimi f ieri.. Hortefi 9 orator rorru 



n 9 admoda if ignis 8C ciceroni c6teporane 9 .De quo quitilia-. Oufnrilfan 9 
n 9 libro.vi.didtcj>fuirformen6min 9 geloquetigftudiofus 

Iviii.fumdatiuo iun&um habere fignificat 

et quodam modo poffidere. 

Ceterum idperbellu eft.Fftmihiapudte fides 
i.tn adhibes mihi f idem:quod eft accuratiusacU 
uertendum.nam plerumqj folet, fum es eft verbu 
datiuo iunctu fignificare 1 haber e/& qucdam mo 
do poflidere. vt eft mihi pecunia:eftcefari magna 
pcteftas fiue pietas:illud dehgnat me pecu suiam 
habere:hoc here cefar emagna poteftate aii 9 coftt 
tutionis crebraapud prifcos& difertos viros ob 
feruatioeft. 






' i 



Verbum fubftantiuu fum es eft datiuo iunctufignificat ide 
quodhabeo:8£elegaterhocvevbumin iliud mutiiurreodem 
rernpore &.'modoferuato.Vthabeo librum.venuftius dicitur 
eft mihi liber.habui frar>em:meIius:Fuitmihi frater.habebo 
amicc:re(5i^:erit mihi amicus.Et in his orationibus verbum 
fubftar.tiuu fepius pr/mo Joco ponitur datiu 9 fecundo/nomi 
natiuus tertio.quonia autores frequetius 1/c Jocuti lunr.Y irgi 
lius.Sunt nobis mitia pcma.Idem.Sunt SC mihicarmina. 

lix.Recordor hanc rem/hec res mihi irimentemvenit 
Egorecordor hanc tem potius qhuius rei diciE. 

Ad idedicitur.huius rei mefubit recordatio.hec 

res mihi imentem venit:i.mihioccurrit/vel mihi 

fuccurrit: qucd poftremuminus vfitatedicitur. 

Recordor verbum deponens pctius accufatiuo q genitfs 
tiuo iungitur Virgilius-Si rite audita recordor. Idem »f ignifi= 
catiubeo verrum:vel accufatiu'oiuncTum:vthuiusreianimu 
rreum fubft memoria:vel datiuo.Ouidius.Subeunt illi frater 
q; parenfq?. Venire in rrentem id eil cum pi edictis ffgnificat: 
dequo precepto centef imo fepruageii'moquinto,ppria fietdc 
claratio. Pcftrcmum occurro& fuccurro eandem cumprece^ 
dentibus habent rationcm.vtpatrisimago fepi 9 aio meo oc 
currit.Virgilius.pulchrumq? morifuccunit in atmis. 



Vi*gilius 



Oufdius 



Virgilius 



.• I 
-•I 



-'.. 



Ouidius» 



Ix.PreftoanteceJIoraliquando cum 
accufatiuo alfquando cum ablatiuo. 

Prefto 8C antecelfyque venufte fonant) verba ali 
quando datiuo aliquando accufattuo perpulchre 
iunguntur:cuni aceltioneablatiuorumeius reicu 
ius eft pr^ftantia vt ego prefto tibi ingoeni j acu* 
mine Iohannes ^recellit petrum acumineingoe= 
nij/equus preftatacello velocitarecurfus. 

y^tbaneutraexcejlentiafignificatia vt prefto/antefto/ex* , 
cello/precello/ateceflo/ante eorregnt rem excedentera i noia* 

t.uo:r^ exceffam m datiuo aut adio. SCproprietatem »n qua 
fttexceffusmabIatmofinepr«pofitione.Vtiohannesceteiis 
preitatdoctrippctrus vcro procellitvirtute. Ouidius quan 
toq? ratem nui temperat anteit remigisoff tciii; Et poffunt ora 
tiones de comparatiuo gradu mutari in has loquedi rationes 
vtCiceroruiteloquentiorcfterisoratoribusrmutari in hanc 
orationem.Gicero cgteris oratorib 9 eloqueria preflitit:vel c? 
terosoratores. r 

Ixf.Defrequentatiuis verbfs 
loco primitiuorum. 

&2 ^ 'SepenumerofrequentatmaverbacJ appellantur: 
pnmitiuorum verborum a qbus traxerunt origi 
nem Cgn.f 'cationem retine t;pfertim fi prima il= 
la afperiorafuerit:vt conie&o proconiiao/mafo 
pro maneo/ iperito ,pipero/ap!exor p aple&or: 
& alia ite pene mumerabilia.fi qn etia verbiafp 
ltas vlla contingat:qct eruditorum iudicio nuc de 
relinquimus, 

Verba f requentatfua fi cum fuf s prfmftiufs fignificat aduet 
b.umfrequenter:propriamhabentfigniftcationem.vthicvI, 
go/atrogjcurfwt., frequentercurrit.AtfifoIui verbip erfe 
£fe SS! ^^ 1 iT a J°" e fi 8«'fication,m habeant 

S^Snr P °! ffln,limfttC, ? n Verba petfcda habent af* 
petum&durum fonumvt gauieo fi qnando tuas Iitteras ledti 






rare poffum. i.Iegere. Primeua etate homfaes glande ve&itaf 
fe dicatur;^) vix ifle.dc clamito pro clamo/fcriptio,p fcribo. 
lxii. De & dis mutant. 

Deprepofitio verbis adiecifca:perf£pe contraria 
mutatugriificationem:vtprecor 8i deprecor con 
traria funt/hortor & dehortor.^onnut| ide dis 
efficit vt fuadeo diffuadeo:c|uis in iifdem verbis 
nonnu^auget perpotius t| vim comutet. 

De verbo compofitfi interdum habet oppofitam dgntfica 
tfonem ad fimplex vtpre cari fignificat rogare:deprecari a fit 

eftrefugerefiCnequicgeueniatprejadoauertere.QuiUiusSg o Ml 
pe precor mortem/mortem quoq? deprecor idem. Etiam de ^ 118 

precari aliquado eft obnixe & valde precari fiitunc deauget 
fignificatum fimplicis. Hortarf eftad alquid fac(endum fnci 
tarcSed dehortarieftabaliquarefaciendaquemcj retrahere 
Sic detegere 8c deuelare quod teftum & velatum erat manife 
ftare.Ouidius Oraq? deuelat miferg pudibunda fororis.Con= Ouidius 
fimilirer dis interdum compofitione mutat f ignificatum fim 
plicis vt dtffuadere eft verbis alique ab inftituto deducere co 
nari. V t adolefcentibus iprobos mores diffuadeo:Sepius etia 
dis in copofitione fignificatin diuerfaspartesvr difcurro dif 
pergo ditiicio:in diuerfas partes curro/fpargo/iacio. 

lxiii. Ex 8C de amplif icant. 

Ex SC de vehementer amplificant:vtexoro quod 

ab ex 8C oro dedudum figmficatimpetro. Tere Terentms 

tius in andria.Gnatam vt detoro vixcjj id exoro 

Ex auget interdum fignificatum fimplicfs 8C exoro quod 
oraui impetro.quis aliquado exorarepro orare capiatur . Vt 
Te exoratum hadeo vt me adiuues. Etiam ex in c ompo fitio 
ne fignificatfincvtexpes fine fpe/expers fineparte/exors fi 
netorre.penfqjex fignificat exrra vtexfrudo cxeoexcedo. 
Deprepofitio alfquando augetfignificatum fimplicis vt de= 
miror valdemiror deamo valie amo. Interdum de fignificat 
avelabvtdecedo.i.abfcedo:demigro:apriori domicilio ab 
eoNonuqfignfficatdeorfuvtdecurreredetrudere deiicere. 

d.f. 



• I 



,-— w 



i * 



Vfrgfliua 



Qultflianus 

1W- 



^v<j»> f^jli- 



lxiiii.Suadeo/perfuadeo:facfo peificio. 

SiVfuadeo fignificat oratoris officium quod eft 
bene dico.atq, perfuadeo bene dixiffe fignificat: 
quod eftoratorisfinis.i.impetroatq$ obtineo. 
Vhde 8L crebro nonfolum fuadeo:fed etiam per 
fuadeo.fed facio.# perficio explorata (ut. 

Per in compofitione iignif icat perfecT:e& vfcp ad f/nem:vt 
fuadere eft in aliquam fententiam quemcj verbis inducere co- 
nari.Iicetfi inafatis rebus attribuatus fit folu impellere Kad 
ali^did inuitare. Virgilius.fuadenrqjcadetiafidera fomnos. 
Perfuadere aute eft quod quis fuadere ftuduit confequi & ob 
tinerel' Er*h»'c finis oratoris eft qui cu caufam fuarn in perfua* 
fione dcduxerit.-voti compos eft. Nullus eft qui mihi vt hoc 
faciam perfua&erepoterit.Significat etia" perfuadere ^altquei 
tei cuiufpiam credulitatem inducere: quod barbare dicunt ra 
cere credere. Vt quecBqj libet ei facile pfuadebo. Perfuaf u ha= 
beas me tui amantiorem efte neminem.i.credas.inde perfua» 
fio opinio fuadedo induda Quintilianus libro primo . Nihil 
peius eft his qui paulum aliquid vltra primas litteras progrei 
ii;falfam fibi tcietie perfuafionem induerunt. 

lxv.Deaduerfat/ua diclione. 
Plunmum etiam fermonem ac oratione exornat 

aduerfatiua didto qq:idicatiuo ifidta qct vbiq*. M 

Cicero feruauit/aliicj} do&iffimi.fed'hui 9 exem= 

plumfit.Quaquam te antehac diligebammuc tn 

ob fingulare virtutem vehementer admiror.Na 

tr ia funt que quodam fibi ordine inuicem iungus 

tur:quorum prius ac leui 9 eft dihgere : poftremu 



... ; . • c 

j*^?y.i admiror quod vehemens acprecipuu:& eorume 

^JT^, 5 , dium obferuo quod eft venerorK colo:ex quo ob 

feruantia reueretiam fignificat Sed lterum aliud 

exemplum : quaq mihi fint omniu amicor um ius 

cundg Iitter£:tu£ tfi lociidiflim^ fuerut.Sed 8C $ 

a* 5 A tamen pofl: cjuis raro collocamus vt qq mihi ante 




- 
■ K*4- 






haccharus erasfed & nunc,pfe<flo chariilitn 9 es« 

Aduerfatiua di&io e q priorem oraiionem poftrriori quo 

quo pafto contrariam effe fignificat. vt gq/ &fi/tametfi;q\u's: 

licet.Etpreponuntur predi&f di&iones priori parti: fequen 

teconiun&ionetrtadpartem pofleriorem Dugautem prime 

conifi&io nes fcilicet <jq:etfi:rcquirunt verbum indicatiuum. 

vt Virgilius quaqua nil teftibu s illis p rofec i: extrema mories 

tri alloquar horaCicero.Etfi ea eft pert-jtbatioolmrerum vt 

fuf queq?for ttmg maxime peniteat. Ponitur interdfi qu§q in 

fecfida orone& fubticetut tn.vt te chariffimum habeo gq nul 

lamihi antehac tecfi fuit cofuetudo. Ahqn loco conificttonis 

tfwponitur coiunctio 8C vt qq miht antehac am/cus erasofed 

ftnfic profe&o es amiciffimus: Tametfi;quis:Iicet requirunt 

verbu optatiui vel cfiiu&iui modi vt quis nullo.tibi an.ore an 

coiuftus fuerimmfic trl ffimopere te amo . Tamet! inullas ad 

te Iitteras d< derim non tamen fufpiceris me txd effe imemo= 

rem.Diligere eft vulgariter.-mediocriter 8t leuiter amare. Ob 

feruare eft ex vehementi amore in veneratione eius que ama 

mus deduci. Admirari eft eius quem mirif ice amamus f ingu= 

laiemvirtute admirationeprofequi.Primumergo minimfi e 

iecundum med/um 8C tercium maximum. 

Ixvi no folum fed etiam /verfi etia / verfi quocg. 
Adhecilla duo orationeguenuftareddut fibi f= 

uicecorrefpodetiarquo^alte^ e no folu / fiue no 
modo fiue no tantu alteru e:fed etia vf ve^ etia: 
vel loco etia pofito quo($ 8C aliqb 9 iterie&is. quo 
ruofmexeplafubne&a.,he^mihi res no folum 
gtata e fed etia iucuda. M. Antom 9 no mo cicero 
rus erat iimicus^vepzetia hoftis patri^ M. chato 
no folu lgcenio pollebat fed etia virtute florebat 
plm.Alexader nofolureliqua vrbe fubegjt:ve|2 
quofj ipfu romanu impenu cogi tabat atti ngefe. 
Hoc preceptu quattuor regilis chti 9 euadet. prima.loque 
do per nonmodo/nontantfi/non folfi/nulla neganone poft= 
pofita.-debetmin 9 Kleui 9 cfipredicT:is prepom diftiof^nna 
lus auteK vehementius fequi cum verum etiam/fed etia/ve?f 
quoqj.-vt non tantum te dfligo:fed etiam vel ,emcnter amo. 

d.ii. 



Virgifit» 
Cicero 



Dfl/ge. , 
Obferuare 

AdmitaxL 



.■■ 



mmt 



Ciceto 



Virgilius 



Syllabica 

aclicclio. 



Secunda regula.foquendoiper non modo & cfteras di&io 
nespredi&asfequetenegatione:res malorpreponi debetca 
illis predi c~Hs diAionibus:& res m/nor poftponi adiunfta di 
dione fed ne quidem.vt non modo te non amo:fed ne diligo 
qmdem. Alfquando nequidem in prima parte ponitur: & no 
modo in fccunda Cicero. Mihi vero quicquid acciderit in ta 
ingrataciuitatemerecufantiquidemeuenerit non modono 
repugrranti. Tertiajegula.per nedum f ine negatione Ioque= 
do debetWius precedere/neduminterponi/&mfnus fequi. 
vtvir tutem exa&iJTima opera nedum fcientiam coparare ela 
boremus.Eft enim virrus maioris mometi q fcientia. Quar* 
ta to.guIa.Per nedum adiundanegatione loquendo:debetrnf 
nus precedere/nedu f medio poni/& maius fequf . Vt hic fcie 
tiam r^nfibi com paratnedum virtutem noncolir, Etidetl» 
eft f i due alf partes /dem habent verbum ad quod referantui: 
fine diuerfa yerba illis orationi bus refpondentia.! 

lxvii.Tam&q 

Et fic etiam tam 81 <|ubi correfpondet; vtta cha 
ra mihi patria eft cj> tibi iocunda vita.fed facile tu 
tehocinteJIiges. 

Tam pro tantum & gpro quantummutuam habent con» 




igo cjtu me dtligis. AUquado ta Ugnit 
cat adeo & tunc in fecunda patte fequttur.vtCicero orator e 
tam pi edarus vt illius eloquentiam mirenturi omnes: idieft a 
deo/vel vlqs adeo/vel vf<$ eo/vel fntantum preclarus. 

Ixviii.Egoipfe pro egomefc 

Pro eo autem quod cgteri exprimere cofueueret 
pronominibus adetes vel te vel met fyllabicasad 
ietftiones: Cicero poti 9 'idem effitcit per hocpros 
norne ipfe ipfa ipfunuquod illarum fere adiediio 
num locum cbtinet: vt egoipfe magi s q egomet/ 
il!e ipfe/nofipiKvt nuq fecus dicendum fit. J 

Syllabica adfc&io e fyllaba per fe no^ignificatiua^noibus 



. aeptimamunus ne cuiquisnoceat-nifi hcetfttus initrria.Ide 
eftadolefcentum munus maiof es natu vercri. Parf es in plura 
li numero ide copredi&is fignificat:vt patris in te partes aga 
ideft quodpettinetadpatre.hicveriamici.pattes executus 
eft:qui amico in fottuniis preffo fuppetias tulit.Cffer in co= 
metariis. Alif emm Cfit legati partes atqj imperatoris» Nec ca 
piturpartesptonatalifolovtaliquiiperitedicat vado adpe 
tes.Tradicend.fi eft patrios lares aut penates patrios peto. 

ixxiti.Caueo cum abktiuo figni'ficat proui- 

deo cum accufatiuo vito vel fiigio. 

Cauco verbum & ti fgpe fignif icat gai deo vt cau 
fum eft legerperornate tamen accufatiuo iuncfaim 
pro vito ac fugio vfurpant eloquentes viri vt tur= 
pis viri lngcenii cauent mores- 

Caueo cum datiuo figuif icat profpicere vel prouidere X fe 
quitur interdfi ablatiuus cfi piepof ttione a vel ab . Vt caue tibi 
a morbo aliquSdo vero fequitut futurfi optatiui aduerbio ne Tercntius 
interpofito vel omiflb vt cauene morbo labores. Terentius. 
Caue tetriftepaterfetiat.Ide verbfiaccufatiuo iuncrumfignjl 
ficat fugere SC vitare.Ouidius.heclora(q-.itfquis is eft)ft fu tU Ouidius 
bi chararcaueto- Debent ado'efcentes imprimis malorum ca 
uereconfortia.Si vero ablatiuo iungatur.-fignificat conftitue 
re vel ordtnar e.Quintilianus in libro quaxto. Pro certis aute Q_mntilian? 
habemus primu que fenfibus percip iuntunpreterea que legi* 

buscattfafunt. , 

lxxiiii Meminicumaccufatiuo.^ 

Atqui 8t memini re&ius ac vfitatius iiigirur ac== 
cufatiuo qgenitwo vt memini platonis (apientia 
Vlrgilius in bucolicisiNumerosmemini fiver= 
ba tenerem. Nec mirum ft in his que. funt potius 
foluteorationistvirgilij maronis afferam teftimo 
nium:quem nonfolum poetamegregieeruditum 
fed# rhetorice,artis vbicp obferuantiifimu £uif= 
feconftat. , 

NWigemtfuoqujd^adiji^ 
mini quo tecii 3 micitta,primu tntut. Verum a&o eiegantfus :« 
ftequetiusiunftuinuenitur.Vt Pyrfiagore fetent^ memint. 



Virgflius 



-•I 






Phfffppus 
beroaldus 
Virgilius 



VirgOiu» 



Cfcero. 



Oufdfus 



qul cmnia 6<xit amfcorum effe eoia. Adqd eSprobandfi Vir 
gilii exeplo vtirur:quifvtteftaturquoq$Philippus beroaldus 
in epirtola qtiada ) n 6 minus orator g poeta habendus effe cen 
fetur.Ponitur etfam memfni cum infinitiuo.Virgilfus. Dege 
neremo^ r.eoptolemu narrare memento. 

t lxxv.Penitetideftparuvidetur. ! 

Pcmtct meqd fignificet notiffimu e:fed #r',p pa 
rum videtur vfurpant auftores 8L pre_ ftantcs do 
dfcrinaviri. 

Penitereprimoeftreipteter/tepenitetia «penitudfne du 
ci. HSgitur genitiuo cum accufatiuo vt iilius me facti penftef. 
Aut verbo mfinitiuo vt penitet me fd feciffe.i.illius ref penite 
tiam rial^o.Secundo penirereeftparu videripotfffimumne 
gatione precedente:& fequete verbo infinf rfuo Virgf lfus. Of 
ficiis nec tectltaffe priorepenftear.Jdemnectepeniteatcala 
mo triuiffe IabeIIum.i.parum videatur. 

Ixxvi.Vaco cumdatiuo attendo: 
cumablatfuovacuumeffe. 

Sed lde perfepe vcrbu variis coftru<5h'onibus po 
fitu; haud eade retinet fignificationis vim. Vaco 
huic rei eft attedo huiic rei. vaco ac rceft hac rc 
vacuus;* ornati/Timue.bonivindatoperam vt 
perturbationibus vacet.i. vacui «Clibcri fint. 

Vacodariuoifiaafignificatopam do^toptimuscfecTo 
f^bendus eftjqut 8C lttteris:« virtuti vacat. Ablatiuo vero ffi 
aum figniftcatcarere.Cicero.Debeseaquameaccufas cul= 
pa vacare. Nemf ne fnuenias crimine pen irus vacantem. Jnde 
vacu 9 nomencum genfriuoautablaffuoponitur. Vt Tepu-j 
vacuum negocif.-honefto ludo deducedum eft. Anfmus curfs 

vacuus.Iiberforeft.Vacatautefmperfonaleiffgniffcatocfuni 
eiTe:«tf mporis oportunitatem. lugftur datfuo fequete inffni 
rluo.Ou'df . Nec noftrfs prebere vacat ribf canribus aures. 
Ixxvtf.DeanfmaduertoKanimaduerffo. 

/tnimaduerto.i.fore video8C quodamodointek 
figo At animaduerto conftru&u cu accufariuo in 
prepofitaidefibivuIt$punio vtpfeufippusa* f 



per copofitione fubiuncra. vt irer/re/egomer/ttite.foco illaru 
aure fyllabicaru ediecrionum.-elegantius pronominibus poft 
porururpronomen tpfe.vtego tpfe hoc expediam tu tibi ipfi 
lts cureipro ego met/tibi met . Diltgeter autem curandt >m eft 
vt pronome ipfe in eo ponatur genere: quo res demonftrata 
ponimrma fecundu diuerf 6 rei demoftrate genus: ipfu qucqj 
pfonoraevariatur.quodinfyllabicisadieclionibus no faerat 
obferuandu.Eft & alia adte&io fcilicet ptetque ablatiuis pro 
nominum pofleffiuoru fingularis numer i adiungitut :vt om- 
nia iuapte tut ura bonum expetunt. 

lxix.De mecum 8C me cum. 

Alia eft adie<5ho pulchra vt mccum ipfe cogitafTe 
U hc*vtmecumfitvnadi<5h'o. Itemmecum ip= 
fcv/nceremxumduf funt di<fhones» a 

Trium primorS pronominu ablatiufsvt riufc^ numeri fub 
iungitureleganterper copofitionehec ppofitio cu: & fiut ad 
uerbia pfonalia.i.certis difti&a pfonis.vt mecS/tccuifecSf no 
bifcu/vobifcu.Virgilius.ldquideagotKtacituslycidamecu ... 

ipfeVoluto.lde primo aenei.Talia f lamato fecum dea cotde Vugiuus 
yoIutas.Et debet hec didio fecu folu iugi vetbis tertif pfong 
velfingularis vel pluralis numeri.quareno recie dicitur: veni 
fecu vel ibo fecu :fed cu eo dicendS eft. Aliqn fepantur ilie dir 
dicnes. vt prior fit .pnome 8C p olterior aduerbiu teporis.Ve 
tecuipfevideo:oempenitusacorde'doloreaffloueo. 

lxx.Vtfamiliatitatem/conuetfatione 
8cfimiliaornateexptimemus. # 

$ed fi tibi dfcendii erit:tumihi tamfliaris es: or 
natius didrurregotevtorfamiliariter.tumihi a= 
micus es:ego te amico vtor ,tu mihi es magifter: 
ornattf ego te vf or magiftro. egoiecu frequenter 
verfor:freques emihi tecuconfuetudo:que fepe 
couerfatione fignificat.tecu magnam amiciti a ha 
bco:magna mihi tecu e amicitia. Etita alia pmul= 
ta:vtfint mihi cuomibus malisviris iimicitie :na 
rediasdixerimus iimicitigplalinuoq finglari. 

Hocverbuvtotvterisablatiuolufturelegatet couerfatfone 
3 d.t". 









■m 



Ci<T6f© ' 



exprimi t:& mulfas etia orationes de verbo fubftathto ornS' 
tiores redd fr. vt ego te multos annos familiariter vfus fu: vel 
ego tua dulcifi imafamiliaritate vtorrvel tua cOfuetudine io= 
cundiffie vtor.Similiter.Ego fe amico vfOTi quod batbare ii 
cfifteneo tepro amicomeo:&ficde aliis orationib 9 .hoc etia 
verbulubftantiuufueseftdatiuoiunctu &abIatiuo inediate 
prepofitione cu aut aduerbio perfonali:c6uerfatione elegan= 
rer explicar vt frequss mihi tecfi eft cofuetudo.hoc ern nomi 
cofuetudo alicn cffuetudire f«ue ailue fadione fignificat: ali= 
quandoverocouerfationevtaffidua amicorum cofuetudtne 
amicitia miruinmodficSfhmatur.Sicergorecle dixeom?. 
Opjp vt diuturna mihi cu il!o fir cofuetudo.i.familiaritas. 

lxxi. Nihil cu comparatiuis. 
Sed i.eutra vox nihil acpotiflimu in coparatiuis 

nominibusTtu fceminina reddit oratione / tii ma 

fcult'na:vt nihil eft hoc homincmelius:fere.ide e 

vt nullus homo eft hcc homine meiior, nihil hac 

virgine eft fermoftus;quafi: nulla virgohac virgi 

ne e formofior.Et in ceteris aliquadocofimiliter 

Hoc nome nihil pofitfi cfi tiote coparattuo neutti generis a 
IfqnpermafculinugenUs &aliqftpcrfcemininu exponitur.' 
Siquide neurrrl genus Ma duo in fe includirrvt nihileit mihi< 
re gratius id rft.nullus homo cftmilu te gratior. Nihil amict 
tia eft puftatius.i.nuilares eft amicitia preft5r.ior.Et loge ele 
gantius oratione de coparatiuo neutri generis vtemur^ aliis 
quoniam ea vehementior eft & amplior. 

lxxii pro officio & confimiliter partes.' 
Munus pro cff icio ornatifTie dicihvt hoc e amt^ 

ci munus.i.amiei cfficiu Fugor boni viri munere 
ferme idem eft facio bont viri officiu.Sed& ptes 
plurali nuo cofimilehabetfignificatione vt mee 
partes funt.i.cff/ciutrmeueft velpertinet adme 
Cff icffi eft quod quifqj facere de bet:perfor e loco & tfpori 
scc6raodatn.VrAdoleJcetes fuo fatiffaciut officio:fi dilige= 
tem litteris opeia preilar;Munus ide fignifrcat.Cicero.Iuirif u - 



Terentius 



ficatoem figulare a plurali:op 9 e illisapponefe' nome mane- 
rale.Proptereanominib 9 f igulari numero caretib 9 adiagitm 
adif ftiun vn 9 a u:quo fingularis & vnius taturii rei fignifica= 
rio denotetur.Tereti 9 . Ex vnis nupti is geminas mihi cofici= Terentms 
cs. Verumin apud poetas vn 9 in plurali numero irerdum iun= 
gif di&oibus habetibus f ingulare nume^. Virgilius in 1 ecun Virgiiius 
do eneidos.Satis-vna fuperqj vidim 9 excidia. Na figulaf iter 
excidin re&e dicil Inter epiftoIS auteSCljtteras hec eft differe 
tit q> hoc nome epiftola ponif cfi iftis noib 9 numeralib 9 duf 
nes qttuor quinque&fic deinceps:& non cfi iftis binf tern? c| 
teme.vt fcnpl i duas epiftolas no binas/trcs non terms /quat - 
tuor non quatternas /quinqjfpiftolas non quinnasSed hoc no 
rnen litterf ponitur cum iftis nameralibus bine rerne quattcr= 
nequine:K fic deincepsjSf no cum iftis due tres quartnor gn 
qj. Vt accepi binas litteras non duas rernas litterasfio tres/qt 
rernasnonquattuor8ClicinaIii9. , 

lxx xi. Infinitiua oratio pro coniu&iua peruenuffe ponif. 

Infinttiuaoratio procoiudtiua gqpulchraeft;vt 
volotc ad mefcribere/cupio teathenas ,pficifci/8C 
id teretianum qmd facere te in hac re veli;fignifi 
cat enf quid velim q> tu in hacrre faaas:veh" ciues 
oes vnanimes ee.i.cj vnanimes fint 8C cocordes. 
Sed hocfit concintus <$ nuJJu fit abigui fermonis 
difcrime.necf eni oino rectum fit/volotemeama 
re:quis plerumqj tdfuppofitoislocu heat:quod I 
finitiuu verbiiimediatius pceffertt.vt puto'pyr= 
rhu romanos vlcere poffe.i.credo q> romani pof= 
fiit vicerepyrrhum.fed id p vinb v caueat orator 
Et quod modo pceptu erat de coiundtiua atcp ifi= 
nittua oroe:pcipue i abfolutis verbis vf" vbi alteri 
cafuitueritadie<5taprepofia'o feruadu fit.vtvos 
Ioteamariame. 

Inf/nitiua oratio eft qufex verbo infm/tiuimodi eomponi 
tur.Coiuftiua vero q ex *bo coiu&iui modi c6fj.it.Cu afit jn 
oroe laria p 9 vnu *bfi finiti modi:feqr alte^ etia f initi modu 



HH>' - 




Pyrrhus 
Ouidius. 
Pytthus 

epirota- 



ifia coriundSejg» itetpofita:elegati 9 vetbfi feques coifictoem 
(qd plet fitj» e coiu&iui modi )muta t i verbu if initiufi eiuld te- 
poris&vocis: &noiatiu 9 qe fuppofitfi flli 9 vetbi i a&rfuremo 
tacoifi&oe <j>:vt gaudeo cp fis fan 9 .Te fanfi ee gandeo.Inteh 
ligo g?nficius abietit. Niiciu abiiffe intelligo Speto q? tu etis 
mihi amic 9 Temihi amicu fore fpero. Et fic in voce paffiuaf 
deponeti&coi exepla dari polTut. Cura Jii th e ffimope ne ali 

Jua fitabiguitas ioroe_ ifinitiua.q qde abiguitas cotigit potil 
imu:cu veibfi tiaffitiufi habet duos a&os: vnii que tegit ante 
fe«alte*.p 9 fe:nec pot ex fitu haberi diffetetia vel cognitio 
vtetacto^pceditvetbuifiniriufiicofttmaoe at feqt.vtfcio 
Iohanepetru amarerdubiue an iohams amet petrii vel petr 9 
iohahe. guis emplerfiqjaccufatiu 9 verbo propiqor regaf. ate 
verbu:^remotiorpo(tverbu;mquiahoc noiepab autorib 9 
obfer uatti i"aen:£:n6 e hoc pcepto I verbis trafitiuis v:cdu;nifi 
eo fitu ponaf aftl vt manifefte col piciaf fine vHa dubietate fe 
tetia:q pet mutatoem orois if initiue in oroem coiudiua folet 
cjarior fieri. Ea em mutatoe facta act is q i noiatiuu verrif :Io 
cfi het fuppofitois:hoc e tegif a veibo if initiuo a parte] ate fi-. 
cut fuppolftu.Ule vero aftus qi vtraqj oroemanet iniutatus 
regif poft verbfi ifinitiufirvt gaudeo te ad me litteras dedtfle: 
ibi te an verbfi if initiufi regif : «Iittet as poft verbfi.Sic eni fit 
refolutio.-gaudeo g»ad me Utteras dederis:loge autem certi 9 
hocpceptii i verbisneurraf/b 9 &abfoIut/s feruafa qb 9 nu!lus 
teliqf errori loc 9 Pyrrh 9 fuit Achillis fii/ 9 ex deidamia filia 
regis lycomedis i fcyroifula.De quo ouidi 9 pyrrhus achiUei* 
des aiof 9 imagie pt i«. Ali 9 fimflitet fuit pyrrhus rex epyri ex 
priore gen 9 paternu duces:&etgo etia eacides dift? e iicut X. 
achillis fili 9 hic cfi pro raretinis bellfi romanis iferre pararet: 
&fupereuetubelIiappoIlinis oraculucofuleret.-Refpodit ap 
pollo. Aioteeacidaromanosvfcere poffe.-qualecuqj bellica 
fum(vtqui futuro^ erat ignar 9 Jdubio carrr ine copleftes De 
quo qde Pyrrho iuftin 9 libro xvii.epithomatfi lati 9 comemo 
rat. 

_ Ixxxtf.exveleproavelab. 

Ex vel c ppofitoes pro.a. vel ab 8C fepe 8C perors 
nate ponutur.-vtaudiui ex maiorib 9 noftris/ pro 
amaioribusnoftris.accepiex patretuovele pas 
tre tuo/quero exte 8C a te/quod eft teconfulo 8C te 
f terrogo:quod aduerte 8C vfui trade. 



Cicero. 






Terentius 



• nimaduertit i feruu platonis. i. punit platonis fer 
uu:ex quo animaduerlib punitione quandam no 

nuncjfignificat. 

Animaduerto mterdum eft aio aduertotid eftperfpfcfo 8C 
cognofco:8c tunc accufatiuo iungitur fcquete infinitiuo . Vt 
animaduerti te mei effe amati(TimQ.O'cero.Animaduerti ffpe 
bture Marcfi Cathone auunculu tufi(ci>in fenatufententiam 
diceret)!ocos graues ex philofophiatradare.Secundo figni 
ficatpunire fed cfi legitima ratione 8c animi moderatione:» 
tunc accuf atiu o iugitur cfi prepofitione irevt pater in f llium 
deliquente sdnimaducrtere debet.Terentius-. Animadr *rte= 
da in eum hec miur/a eft. Inde ammaduer l i o eft cG tufta ratio 
ne SC anim i mafuetud/ne punitio. Aurelius auguftinu: , hac z,- ^"^""«nus 
nimaduernoe percutiiur peccator:vr rnories obliuifcatur fu(: 
quf dfi viueret oblitus eft dei. , 

lx x viii. De re fero cu datiuo 

8t accufatiuo mediante ad. 

Atq; iteru refero tibi hac re.i.narro tibi hac re* 
fcd r efero ad fenatfi/refero ad populii hac rem.i. 
pono hac re incofultatione populi vlTenatus ; q 
vfus verbiei 9 apud hiftoria^icriptores frequen 
tiffimeeft. 

Refero cudatfuo & accufatiuo fignificat narrare vt refera 
tibi letfi nficiij. Adffigtur aliquando accufatiuo iflud partick 
pium acceptus/a/um:8C dicimus acceptfi refero. Eft aute ac= 
ceptfireferre:fateri nos abaltero (qui per datiufi figi ificaf) 
aliquid accepiffe. yt oia bona deo accepta referre debem 9 . At 
tefero iunftuaccufafiuocu prepofitfonead:figniftcatre i al 
terius de!iberationeponere:cuius iudicifi 8C fentetia fupe r ea 
re expectetur. Vt hac controuerfiam ad iudices referre volo. 
Virgilfus.Dele&os popuJi ad proceres pnmumq? parentem: Wigflfcw 
monftra deu refero & que fit fe ntentfe pofco:id eft pono i co 
fultationem procerum & parent is. 

Ixxfx.Dare litferas tibi yel ad te. 

Quid varij quocfe cafus eide lepe coiudi .' nonne 
magna ac loge dtuerfa vi habctfQuale eft do bi 
baculo ad cefai e litteras. Na darur bibaculo de= 






fer&ivtcgfarireddatadque mittuntur litter§. 
JEas igiturleget cefanbibaculus quidem velutta 
bellarius defert.Na^fertlitteras.cofueuit tabel 
larius appellariVerunequidhuius nucignores: 
darelitteras figni&cat fcnbere feu tnittere lfas» 

Darelitteras licet i.de fit q> fctibere vel mittereIitteras:rioc 
tp intereffccp idepenltus fignificar:mitto tibilitteras SC mit= 
to ad te Iitteras:fimiliter ide funtrfcribo ttbi litteras 8C fcribo 
ad te lifteras.Sed no ide fignificat do tibi litteras 8C do ad te 
litteras nadatiuus fignificatefi q defert littetas alteri eas lec 
turo. Accufa tiuus vero efi fignificat ad que Jittere funt defete= 
df.-vtnisaccipiat «Iegat.Vtdedi marcello ad Cicerone litte 
ras. Mareello quidem vt ferat:ad Cicerone vt eas legat. Nul 

Marcfalis lasadpatrelitferasdedi. Tabella e aliqn figniftcat epfftola. 
MarciaUs.FaUeris «numos rfta tabella rogatjnde tabellari 

Bibaculus us 3 fert ?pift°k s que 8£ tabelIione/# gerulum litteraru vocs 
mus. Btbaculus nome viti proprifi.Cfterfi fi appellatiuii fue 
rit:eum fi gnificat qui affidue bib't 8t diminutiuu eft huius ad* 
fecliui bibaxBibofus idem fignificat. 

Ixxx. Vnas/binas/ternas Iitteras:pro vna 
duabus/tribufue cpiftolis dicimus. 

Nec te fugiat cj pro epiftola dicimus Jitteras p! 
rali nuero nec obftat poetatii cofuetudo . Et pro 
vna e.piftoIa dicimus vnas litteras : na id nomen 
vnus vna vnu:cu his que. pluraliter folu infled:u= 
tur plurale quoqj retinet natura.vt vne nuptiey 
vne.big?/vnamoenia.Et(vtad ,ppofitu redea),p 
duabus epiftohs .dicimus ite" binas litteras no au 
te duas.pro tribus gpiftolis dicimus ternas non 
autem tres.pro quattuor quaternas. Et qug dem- 
ceps funt reliqua confimili ratione proferentur. 

Liftere plurali numero tatu:figiiificat e piftola . poetf tame 
gratiacarminis.-vtunttir hac di&ione fingulari pro epiftola. 
Ouidtus Ouidtasrqua legis a rapta brifeide litrera venit. Nota autem 
appellatiuafingularinumero carenttarfubvoce plurali fignfc 
ficatf ingu'ariter8tp!uraliter vt bige nfic vno currfi duob^eqs 
veftu/nuc plures currus fignificat. Ergo ad iignofceda figni 



tua. tuu 



usad* 
:phl 



Prepofltfones.e.vel expoffte cfi verbfs fignfffcantib 9 cogno» 
fcere vel /nterrogare vt funt cognofco/intelIigo/accipio/au= 
dfo: rnterrogo:percontor;fcifcitor:fcitor;quero:ponutur e!e = 
ganter pro a vel ab vt Ex parte accepi te fanum effe.IE x+'tte 
ris tuis intellex f te mihi effe amfciflimum. Cf cero in parado* 
xis.Scdtnqucroexterqmverbisfnternos contendimus no 
pugnfs:vbi imperitf dicunt qufro tf bi hac rem. Audiuf ex nu== 
cio:vbi barbare dicunt alif audiui dfcere^ 

Ixxxiii. Deprodocofn Kfecundum. 

Pro ornate p oni tur loco in & fecundum vt £ ro= 
ftris.i.in roftns/,ptribunali.i.itribunah.& ?lia. 
Pro viribus tuis.i. fecundum tuas vires.,ptuiirt= 
goenij bonitate/,pvinli tua/& fimilia. • 

Pro p- epofitio iunfta ablatfuo fignfffcanti Iocu:ff gnfficat i 
Vt Ccero habutt oratf onem pro roflris.f ,in roftrfs hoc eft m 
loco f udiciali vbi ius cxercebatur:eo q> in illo erant naues ro 
ftrate.Capitur etfam eleganter pto:vt lignificat fecundum.vt 
pro tua in me bcnfuolentia hoc feciftf. Pro tua f n omnes hu^ 
manitatenuhf preffdfum tulift/./.fecundum tuambenfuo!en= 
tiam & hunianitjtvm, 

.Ixxxfffl Subfncompofitioneautl 
--■<" ■*'"'clamautdfmfnutefignif/cat. t 

Sub iri com^poliuorieaut clam aut diminute figm 
ficat. vt fubmouit me gmeno.i. dam 8C occulte:ff> 
irafcor tibi:quod eft paululum irafcor. 

Sub compof ita al/Zs df dionf bus ff gnificat aliquando occul 
tefiue latenter. Vfrgilfus. Vel que fublegi tacitus tibi carmtna 
nuper.i.fufluIiAlfquando lfgnificat paulu&parum vtfubtri* y^j,^. 
(Hs.Terent/us.Siibtr/ft/s vffus eft effealfquantulum m.hi:luc= j.^^ 
cenfeo/fub/rafcor/fubrfdeo Alfquado ffgnificatfubter yt lup 
pono fubdo fubficio. Al/q.i furfum fignfffcat vt fufp icfo/fur= 
fum afpfcio/fubleuo fuftollo furrigo.f.furfum erigo. 
lxxxv. Morem gererccomplacere/obfequi ffgnfffcat 

Morem gerere per ornatum verbum: complace* 
re fignificat at«$ obfequi. Vhde moriger a um qct 



— - 

[ <£z~C 



I I 



amorofoquod diff/cile fignificatr&amorato "q3 
inftitutum fignificat.-plurimum differt. 
Morem gerere datiuo iungitur&fignificat obtemperare.vt 

Terentius ^ 16 ^f* 1 morem geram,voluntatLIn voce paffiuaaccufatu 
uus innominatiuum mutatur.Terentius.Mos gerund 9 etha 
idi pro gerendus. Inde verbum deponens morigeror aris eiuf 

Terenrius ^ 6 " 1 fi 8 nification, ' s '-Cicero.voIuptati aurium morigerari de= 
bet otatto.Et adiectiuum moriger a um.i.obediens. rercnti 9 
Si tibi morigera femper fuit in omnibus.Sed morofus eft dtf 
ficilis SCcutnihilexfententiafieri poteft.-vt graueeft moro- 
fis qbfequiumpftare.Moratus veroeftbonis moribus infti< 

tut^&honeftatepredifusrvtmoratiadolefcentes funt parem 
tibus bpaoti. 

» Ixxxvi. Confequorproexprimo. 
Cofequor^exprimo pulchernmu eft.non pofiu 
ego verbis cofequi.i.exprimere.Iitteris confequi 
i.per litteras explicare. 

Confequt altquando eft obtinerervt hic magnos honores co 
fecut 9 eft:aIiquando explicare&exprimere: 8C tuc accufatiuo 
r*. ... cuma W at ' uo 'un8frijrvtquatumgaudiiceperimcum primfi 

uuidiua te fanum efle accepimon poflem his litteris confequi. Ouidt 9 . 
Defmet an diesft /n alto phceb^anhelos equore tiget rquos: 
qconfequaroiadiclis Idem fignificant exponere/explicarc/ 
declarare/expromere. 

Ixxx vii. Metuo timeo multis cafibus comunguntur. 

MetuoSC timeoverbaaliquandomultis cafibus 
adiunguntur Metuit Ocero a Publio Clodio fi 
bi extremum pericuIum.Timeomihiabs, te mor 
Ter ti * Cm ^° nun f a ^folute ponuntur folo datiuo iun 
davtmetui pamphilo: pamphili vit£ timeo.fed 
hiceftpotius poeticus vfus. 

Timeo«metuo iunguntur datiuo fignificanti cum pro 
quo vt amico eft timor:rje illi quicq mali acctdaf. lungutur ac 
cufatiuo figmftcanri ifl«d malum quod venturum timetur 
lunguntur & ablatiuo cu prepofitione a ve! ab fignifican, 
tt eum a qjo tafe malum futurmn timetur. v t timeo mihf 
penculum a tohanne illemetuit fibt mortem abinnimico. 



Et ponftur alfquando folum vnus illorum cafuum Terenri*. Terentfus 
g metui a chrffide.Virgili^.Et pariter comitiq? onetiq. tfme= Virgilius 
tem.Ponunturetiampredfcl-averbacumfuturo optatiuine ,w<*. ^ JfcjTZ 
ptfcula appofita vel omifla.vt timeo preceptor veniat/ve/ ne „. c aAc <* 

prceptorveniat.HocetiamverbumvereoriudUmfutiiroop /«*■* ,*w.:«i (uX^ 



tariuinepticulaintercedenrevelomfffaeandemreddit fente /iwz ,*&»*** 
:fatvelnepateridfdat:ficut deca= -^««u^su^ <*J 
ueo predi&tm eft. 






tiam. vt vereor pater id fciat vel ne pater i 
Lmeft. 

lxxxvifi.Euado pto^fio^Cfficioy 3*****^ 
Euado pro fio & efficionornatu v. fitatucjj eft vt t^jC^T 

Occro euafiteloqueti JXim? Ariftoteles euafit fu 
mus philofophus. Cefareuafiticlytus impera*or 
# dealiis quo<j cofimihter, 
Euado r interdum effugere eft SC ado iungitur.Virgflius.Iu 



iA *' . 

Virgilfus 





faftigiaculminis.Deniqseftfieriveleffici & tfic nominatiufi a. ^t^(. J*2( 

poft ie habet vel accufatiuum cum prepofitione i : vt qui pro ^^ ,,«r #_&«,. 

viribus elaborauerif.-tandem Co&us euadet.vel in doctum vi £ S-**? -«-^li* 

rum/magcusvelinmagnum virum. i>- <|^-Ao; 

Jxxxix.Pore futurum effe. ^^^^ 

Forefuturaf^habetfrgnificatione:5C eide cffu ■&&«<& 
turu ee. Mar Cice. de orator e terdo Iibro loques 



de hortefio:que quide cofido oibus iftis laudib 9 
quastua oratione coplexus es:excelleriore fore* 
& craflus .Fore dicis in^t.ego vero ee ia iudico. 

Fore SC ee tii fignifrcato/tu coftr u&ione diffetut. S'gnifica= 
to quidergp eeprefes .epus/fore futurfiee fignificat.vt Te mf* 
hi amicfi fore fpc ro.Te fanfi ee no parfi gaudeo.Conftruciio 
ne vero na fore no ifigitur adis participioru cuiufcuq? jtepo= 
ris fucrlfcfed folfi accufatiuis nofm 8c pronominfi vt no dicf= 
mus:fpero .eamatutuforeneq?amadumfore:fedrecre dici 
musifpero amicitiamea tibi grata fore.Effe vero actis 8C no= 
minfi SC pronominfi & participiotfi cuiufcfiq^teporis fuerfnt 
ifigipot.Tnfore Keflemneq? fignificato neq?, coftru&iona 
differunt:vt gauderem finuncius foret reuerfus.i.efiet. 
xc.Quid. interdinud.fi KcUmidiatum intereft. 



•Sb ,jxrfysM.( 




*. 



Quid inter dimidium 8C 1'ntcr'dimidiatum iter- 
fit.-nofle peruole eft. Cum eni dimidiatu iit qua 
(i i partes duas diuifum.nifi aliquid diuifumiit: 
dimidiatum non poteft dici.Dimidium vcroap 
pellatunno <$ ipfum diuifu fit;fed <$ ex dimidia= 
to pars altera eft. N5 igitur redte dixerit quis p 
A.gdlius fententia Marci Varronis(vt ait aulus gellius m 
nodfcibus atticis)dimidiumlibrumlegi: dimidia 
fabulamaudiui.fed dimidiatum Iibrum/dimidia 
tam fabulam recle quis dixent : quia dimidiatii 
(exemph caufa)digitu appellam 9 :fed alterutra o 
tem dimidoim.quodeftaccurate diligenterq? af 
piciendum, 

Dimidiatum eft totum in duas medietates diuifum vel pat 
tium diftradione vel antmi apprehenfione:qui alicuus intc* 
gri duas meiietates abfcg eara feparatione facile figtiat. Vn* 
. m ;' n,re ftumefl: g> dimiiiatum habet figntficatipnem par; 
tkipli preteriti temporis vt dimldiatum inih(pail<im ohtu H 
ideftdiuiluminduo dimidia. Dimidiujh vV&^dim dtati 
media pars 8C nomen eft fubftantfuum p^qJMe genitiuum pe= 
tensm mee vite dimidium pmes te eft. Anime mee dimidia 

tuo incorporeviuit.Differuntergodimiiium &dimidiat5 
ficuttotum & fuamedietas. 

xci Interfum 8c pre; fum qaid differunt. 

Plurimumautemconducitvobis intelligere que 
funt nominum differetie/ac verborum difcrimia 
Ea quoc^ res mirum in modum orationem exon= 
nabit: vt fi quis nouerit quid differut prgfum 8C 
interfum inter fe verbarpulcherrime dicet. Mar. 
Cicero publicis negociis no interfuit folum: fed 
prefuit.quorum lllud fignificatcomitem eiTealis 
cuius rei: hoc vero ducem. 



Preeffe eft alicui negocio gerendo prefedum & prepofitu Pr«.ir- 
efle.ad illud dirigedum 8C adminiftraduma. vt optiates vrbis 
preeffe debent reipublice.i.adminiftratores reipublice. Sed U Tnterrir- 
tereffe eft cum aliquid gerirur folum adeffe fiue prefentem ee: 
vt illi rei cum ageretur interfrui. Ergo intereffe minus eifcpre 
effemaiusJUudenimfcilicetintereiiecornieem fignificat 8£ 
minorempoteftate.hoc vero fcilicetpreeffeducem.i.directo 
rem SC precipuum alicuius rei curatoren?» 

xcii.Confiteor/profiteor/gratulor/ gaudeo. 

Ego non iolu confiteor quod e vi:ied etia profi= 
tcor quod quidem ell fpote.Et apud Mar. T;il. 
perfepe tibi gratulor mihi gaudeo: gaudem 9 no 
bis gratulamur aliis $ adepti funt aliqua ftona. 

Confiter j eft coa&e aliquid f ateri vt qui grauibus torquen; 
rur fuppliciisrfua tandem malef icia confitentur. Profiter i au 
tem eft iponte & libere aliquidfateiuvt igenueprofiteor me 
dignastibi gratiasnu|agerepoffe.Etiamprofcteti eft arte 
aliquam callere & eam puolice tradereiK accufatiuo fine pre 
pof itione iungitur vtCicero profitetur artem oratoriam. Vn 
ptofelfororisverbalenomenquifummumartis apicem co- 
fecutuseft.vtCiceroeftprofeiibraitisorator/e. Gaudere e 
deproprio bono Ietari. Jungitur dat/uopronominali idem fl 
gnificanti cum fuppof ito verbireiufdem quoqj perfone 8c nu 
meri cum tllo.vt mihi non parum gaudeo <j> talem aroicum 
nadus fiierim.Gratulari vero eft de altetius bono letari.iun= 
gitut datiuo vel infin itiuo pet interpofitionem accufatiui. Vt Gratulari 
amicispro fecuda fortunagratularidebemus.gratulor tefal 
uum adueniffe. Poefe vtunrur ioco huius verbi gratulonhoc 
vetbo grator aris. Virgilius, Inueni germana viam gratare fo Virgfiuis; 
roriideftgratulare. 

xciii. Ago refero habeo debeo. 

Et tibi ago gratias quod quidem eft verbis: refe= 
ro gratiam eft re 8C tadis . habeo gratiam vel gra 
tias quod eft in animoDebeo gratiam vbi aliqua 
obligationis vis cernitur.Etitemalias opiniones 
his limiles. 



Confiteri 
Profiteri 



Profeffor 
Gaudere 



«.». 






£sfc-~ 



A gere grat/as 8c non gratiam eft verbo de acceptis bemfu 
cfls gratituduiem oftenderequod barbare dtcunt regratiarf. 
Cfcero Cicero Immortales tibt gratias ago:agamcft dum viuam.Ha* 

bere gratiam vel gratias eft animum accepti beneficii memos 
Terentius tem habere.Terentius.Id gratum fuiffc aduerf u te habeo gra 
Quintilian 9 tfam.Quintilianus libro qu/nto. Habenda his quoqj graria eft 
perquos labornobis detraftus eft.*mnque priores beneficioi 
ingcenii fingula inu.nerunt:nobis&non funtrequireda &no 
ta funt omnia . Referre gratiam & non gratias eft vnum fa&S 
altero compenfare:&pro refqualifcunq? fit)accepta:fimilera 
rependere. Vt tanta eft tua in me benefifcentia vt nunq tibi pa 
reni grat/am referre poffim. Debere gratiam vel gratiaseft ob 
acceptum beneficium alteri aftr idfi effe ad gratiam referenda 
vt gr£tiV tibi nonquantas debeo fed quatas poffu ago.Hanc 
tib/ gratiam debeo pro tuis inme meritis.Ioco autehuius dl« 
d/onisgratiacumoratores.tum poetcvtunturhac di&ione 
grates vt agere grates habere gratesi perfoluere grates.i.refer 
rebeneficium.Virgilius inprimoeneidos. Grates perfoluere 
dignas nonopis eftnoftr?.Ideminfecundo.Dii(fi cjecelo pi 
etas quetaliacuret)PerfoIuant grates dignas 8Cpremiarcds 

&~~ ^W^/vSi- dantdebita. 

rtAiAc*.»- •« rS" +(. 4-w 3tc iiii.Hec res mihi conducicdono te hac re. 

4ft* ~f MOptimum eft non lanorarenom/nu differentias 
«4 rj^ ?j^rt 8i vberiortXormtior noitrareddatur oratio: 
cwhw * £f*t&fc hec res mihi conduat eft idem cj» mihi res hec vd 
£** Xjtf^lE. Ms «ft«Et quod ceteriplerumch dicunt:donotibi 
^ ^ &,«*»<- <<$ ^hancrem:pulchnus diatur acfplendidius dono 
,.w; «<-*' ^^'^ te hac re:vt miles nauali corona doatus eft. Sabis 
^ «ff " ~ nos romani ciuitate donauerut qc! e ciues feccr fit 
& ^u^c u* ..• i qaite dicut Fabinos romani m ciuitate acceperat 

*~f^ C*"^ ^C° ndt,cerc verbii neutrfi dat/uo iunftum eft vtile effe: vtfi 
AX ^^C TC T^*HbiIiecresconducereppteft:ea(VtIibet)vtere.Cumveroac« 
=^ £ ^r^t tiuumeftfigniflcatfimul ducere.Dono autemad/uum ver* 
****" bun quod dare flgnif fcar iungitur datiuo cum accufatiwwfed 

elegant/us accufatiuo cum ablatiuo fine prepof/toine vt do* 
minus donauitferuo Iibertateimfic pulchrius dicitur domin 9 













e/us.Condono tc hoc munere. Corona naualis" ea er afcqua Corona 
donabamrquiprimusnaualiprelioarmat 9 uinaue hoftium naualfs 
vi tranfiliebat. Et illa ex auro compofitt erat quaff roftris na 
uiuminfignita. Sabinifuerunt populi in italia qui ciuitates Sabini. 
finemoenibusincoleba..Hiccumproraptisvirg('nibusbe!=: , !L . 

lum aduerfum romulum geffiffent:compofito foedere in vr* %^* ««-tU^-o - 
bemRomamtranfieruntzpropriisfedibusreliclis. ~J? .~.«~& .-• • 

xcv. Prepofitio qug folet 3$ifigi no *^ f< — '' <fi* -*")* 

2jv\ rninipulchrius verboadiungitur.i w^. „.; ^ 2^*v 

Interdum vcro ppolitio que norruni ac calui pres ^, %^ ^ jd 
ponitur pulchr/us venuftiufcp verbum precc|Xe= ■■ *^&j:^M 
ritinquibufdamverbis. Qualeeftfi quis dicat: "~"~ 

eo ad te vt dicat poti 9 adeo te:8C loquor ad te:po= 
ri 9 alloquor te/ceditde vita:deceditv'ta.cedit ex 
humams rebus /excedit reb 9 humanis . Et I aliis 
quibufdam confimili ter. 

Pr?pofitioaccufatiuoveIablatiuofuocafualiiucta:elegSs ZSuZxW&SS 
tius verbo per compofitionem adiungitur. eodem accufati= ^Li^* & 
uovelablariuomanente:8c"re&oaverboquipriusponebatur "^j^u ■&*>&■* 3m 
cum prepofitione.vt pifcis tranat equora.potius q nattrans 2+$~i/i ^-^- ^H 
equora/Fiuuius vrbcmperIabirur:potius glabttur pervrbe. V „-> $~~+ «^u.>fi 
Auis coelo delabiturrpotius q labiturdelo. Hoc etram in ver= »«*^«W «.tw it-(| 
bis tranfitiuishabetlocum vt nauta traduxit meffuwum po ~"**«i- «v wv\...* 
tius qducit me transfluuiuncadducit naues portum potius WiW 'ivW-wv -i|." 
qducitnauesadportum.Virgilius detrudut naues fcopulo. fy? " '*. ~-£**«fo 
Inquif tifdamautemverdisnonmanet idemcafusquiprius ^^ ^' - ^-^ 
pi epofitioni i ungebatur vt fuperi afpirent noftris ceptis non iX*u£ -y — <J^' 
nofira cc pta:illi fortuna arridet non illum . Mtnifter aftar do %J- \Z> ^ ^- «^Tj! 
minonondominum:&inaliisplerifq;verbis. ^Jt,- 4^ <^*.&39 

xcvt De minus aduerbio. &^*x>.e*J +~*M 

Minus aduerbium qq f^pe fignificat non: nonu ^^J^X H i 
g tamencum pofittuo iundhim contrarie fignin= /h*U &^i ,~*. . 
catiomscomparatiuumdemonftrat.vtTerentia= Terentius . 
num illud Phedr ia nemo fuit mimus leptus pro '*<££* '' * 

prudentior. & nemoeft teminus formofus.i. de 7~*.J^ ^i 
formior :& f c de aliis confimihbus. f^i ^^ 







Phedrfa 



Lanrentius 

ViHa 



Minus quando fignificatnomfequitur hanc*coniun£tiorte 
fin /n fecunda orationis parte pof itatn & fignificantem idem 
<j>fedfi:vtfi virrurem ftudiofe colueris: magnam tibi glorif 
comparabisrfin minus fecerisreternu tibi dedecus paries. Mi 
nusineadem fignificationefequtturhac di&ionem quo pro 
Vt.vthanc rem tibi fignif/care voluiquo min^errares.i.vtno 
etrares.Quando tamen minus pofitiuo preponitunfignificat 
comparatiuum contnarium tlh pofitiuo vt Cicerone nemo fu 
it mtn 9 indoc]: 9 .i.dodior.Te neo eft mihi min 9 inuif 9 .i.dile 
iftior' vel charior«Phedria nomen adolefcentis in fecunda co= 
media thcrentii:cums ab autore exemplum adducitur. 

«cvii.Quid inter decem annos K decem anis intereft 
Quotiens mYtos aur dies aut annos dicimus per 
accufati Jiu fteliigjfm 9 i' uge teporiscurnculii efle fe 
re cotinuu. Sed per ablatiuu fignificatur anorum 
fiuedierum interie&io/ ltermiflioqj. quare(vtait 
Marcellus)optantes re&ius accufatiuo vti debent 
fiquidem ad fecundam fortunam atttTieat. Inter 
eft igitur ita fi quis dixerit dece anos in re mflis 
tariverfatufluaita deceanis dediopera rebus 
belJicis. 

Accufatiuusfvtautoris eft fenfentia)fignificat tempus con 
tinuatum qno toto aliquid fa&um eft fine intermtffione Abla 
tiuus vero tempus non continuatum fed aliqua more itermif 
fione interruptum.*vt tres annos dedi operam litteris cum af 
fiduumfuitftudium:tribus anisdedilitteris operamcum ftu 
dium non fuerit affiduum.Frgo peraccufatiuumCvtfentit au 
tor)potius q pzr ablatiuum:amico fcelicitatem prgearidebe= 
musrcum dmtumior accufatiuo q ablatiuo fignificeturtfcel/ci 
tas vt multos annos fis fanus:potius qmultis annis hic enim 
ianitatis interruptio non excluditur.-lllic vero continua fine 
mterruptionefanitasoptatur.Vemmhec differentiaa Laure 
tio vallenfi non probatur quiprobatiffimos audores indiffe 
rwiter accufatiuo «ab/atiuo vfos dicitabfq?illa temporisvel 

eont/nui vel nnn fnnhmii mr,CiAor n *i^—^ «-s.._ J __t_ ■. _._ 




ViroiU,,. «_-__■« vlc,iaui "-« JCCl 'iarmo tamen trequentiusmam ele= 
virgtHua ganttoreftper accufatmumfermo.VirgiltVs.-Vnacum gente 



totannos bella gero.Idem.Hiciam ter centum totos regnabi 
mr annos.Interdum prepofitio per accufatiuo tempus fignf 
ficanti preiungitur . Virgili 9 .mftofqj p anos errabat acti fatis 

xcviiLCordieft. 

Cordi homo etia flexibiliter cordi hotninis / cor 
di homini(vt prifcianus inquit) figmficat iucuhs 
dus iucundi i'ucundo;ficut 8C frugi .fed fati 9 mea 
fentencia Marcellus opinatus eft: dicit enim cor 
di eft. i.animo fedet. Nam hec res mihi cordi eft 
id eft placet.Teretius in andria. An tibi h$ iiup ,_ 
tiefunt cordi. Mar. Gice.de perfecto orato-e.flu *- 
men aliis verborum volubilitas cordi efWEt lucis 
lius probe declarat cum inquit. Et quod tibi ma« 
gnopere cordi efttmihi vehementer difplicet. 

Prifcianus dixithoc nomen cordi effe adie&iuum SC inde 
clinabileficutfrugi.Dixititemcordieffe fignificare iocun- 
durr efle.Verius tamen arbitrantur alifccordt datiuum eiTefi 
gularem huius nominatiui cor cordis « cordt effe: ! fgnif ica= 
re placere. Vt tui mores funt mihi cordi.i.placet mihi . Sedeo _, 
datiuo iuncH idcm ffgnificar. Virgilius. Et fedef hoc'anfmo (VifgUius 

Frugihominesqui 8cfrugalesdicunnir:funtquiin omnire 
motibus animimoderantur . Et frugalitas virtus quemotus 
animi regit 8t fedatrmoderatacg in omni re nouit feruare co= 
ftantiam.Inde frugalitet aduet biumrtempetate K modefte fi 
gnificat. 

&~(o ^mp xctx.De tantffper. 

Tantifper quod quafi eft ta diurornate poft fe de 

pofcit dumrquod ferme eft donecvt illud Teren Terentius 

tii in heautatimorumenos. Tantifper meum dici 

te voloidum quod te dignum eft facias.Ego tatif 

per magna voluptate afficior :'dum apud te viuo. 

Tantifper aduerbium tempotis in priori oratfonis patte \o 
catur fequente dum pto donec vt tantifper mihi gratus es du 

e.iii. 



, ' '■' 



PitaCUS 



boni viri fugar/s off/cio.Sequicur interdum loco aduerbiidu: 
iftud aduerbium quoad pro donec. vt tatifper hac re vtanquo 
ad mel/us inuenero. Alia quocp aduerb/a in per terminata exi 
guamtemporis moramfigniflcant vtpaulifper parumper.ii 
pauco tempore/aliquanrifperaliquantotemporeficut tantff 
per tanto tempore iignificare dictum eft. 

Prfceptum cetefimum.Quid 
iter iiek&o & obledo itereft 

Tu miht char us es :ego te amo 'tu mihi locundus 
es/egotedeleclor.Sed deleifto 8C obledrono fi= 
miiiter conftruuntur nam dicimus . dele&at me 
hec rcs (ed obleclo me hae re . delec^abat focrate 
viteintegritas.pittacusfefevirtute & do#rina 
obledtabat ego meoble<5to ruri. 

Dete&are & oble&are verba traf itfua fignificant ex al/qtia 
re yoluptatem capere.Conftructione tame differunt nam de* 
Iecfo folum rcgit accufat/uum.vt tue Iittere ffimopere me de 
Ie&urt.Oceroad App/um .S/nautemquemmea/nft/tutata 
prouirxianondeleaant.SedobledopoftuIat accufatiun cS 
abatmofineprepof/t/onewtobledomemirum /n modum 
rms Iitteris. In voce aufem pafluia vtiumq» verbum /uneitur 
ablarmo fine prepolir/one vt adolefcentes deleclantur ludc 
iapientes oblectantur litterarum ftudio.Cicero ad aoD furo. 
Wuito magis meo facto delector §tuo. Pittacus dupl/cato 
t icnbitur:futt ynus ex feptem grec/g faprentibus patria miry 
Ieneus:qui optim/s mftitutis patr/amconftituitaenlai «d* 
utt^emabinfeftjshoitibusfuavirtutetutatuseil 
C i.Fero hanc rcm'facile mos 
dcfte moderate/equo animo. 

Fcro hanc rem patieter feu patienti animo:fplen 
didius diatur ego hancrem fadlcpatior/* mo= 
defte fero/« moderate/* equoammo.Contrafi 
gnrf,canti a aduerbia:grauitcr/accrbc/cgrc/mo, 
feftc / * miquo ammo.hecmihi locunda xts eft/ 



t 



m 



hec res placet 'mihi/ft que molefta efkdifplicet. 

Hanc rem fquo animo fero/placido/modefloimoderato be 
gnino miti facili leuf onimo: vel hanc re pIacide:modefte:mo 
derate benigne;facile:kuiter fero idem fignificant Cufdi^.Si 
m0esaliommrefpicecafus:miti 9 iftaferes.Ferohac rg ggro 
inirrio:acerbo:moIefto indigno iniquorgraui.tr ifti animo vel 
hanc rem molefte:acerbeindigne:egregf auiter fero.Terentf? 
neq? hanc rem egre tulit.f.iropatienter.Grauius amicorum q 
propriam fero aduerfitatem ldeft moleftius. 

c f i. Afieto'.8C dolet mihi. 

ArTerocommunilTimum verbumeft & cjuo mul 
tis locis vtf poffumus. Secunda for tuna aJjfert mic 
hi voluptatem id eft me dele&at. Aduerfa fbrtu= 
na sffert mihi dolore id eft dolet mihi. Nam di= 
amus & hec res mihi dolet& doleo hanc r e.Sed 
r edeo vnde digrefTus fum:littere tueafferut mi= 
hi sdmiratione fd eft efficiunt vt admirer.affers 
teittmoniumfdeftteftificaris: 8i itadilperfa eft 
8f vaga huius verbi fignificatio. 

Affcrre eft aliquam animi a ffedionem fiue quafif afem i ali* 
quo eff icere 8C eleganter datiuum cum accufatiuo petit.Quin 
tilianus libro tertio.A fferunt laudem liberi parentibus: vrbes 
conditoribus:Ieges latonbus:artes inuentorib 9 :nccnon infti= 
tuta quoc£ autoribus.Sic' dicimus lifteigtueattulerunt mfhi 
gaudium.i.htrere tue fuerunt mihi gaudio ivel aff ecerunt me 
gaudio vel magnum ex tuis litteris torpi gaudium.He eni lo 
quendi raticnes eedem funt. Virtus iuis cultorfbus affert glo 
riam & honorem. Doleo eleganter datiuo fungitur.Teren= 
rius.Sed hcc mihi doler nos penefero lcffTe. Etiam accufati= 
uo iungitur vt doleo pedes vel doler mihi pedes;quod barb*= 
re dicrtux pedes faciunt mihimafum.JnrerdumabJatiuo.Jun= 
gitur.Quintilian s in fcxro.NcmonififuacuIpadiu dolet. 

c fit De perinde cum atcjVel ac prepoffta. 

Perideornatiffimepoftulatpoftfe:ac velafcj? 8C 



Oufdiuc 
Terentfus 



Qiuntilian? 



Dofeo 
Terentius 



Quitilfanus 



•« 






Aulus 
Gellius 



Camillus 



totum fimul perinde ac vel atcj habet eandem vi 
quamtanc|.vtCamilIus perindeatcf omniumfa= 
pientiiTimus. 8t cherea peride ac foret eunuchus 
Et de hac re fatis hec dida fint ha&enus. 

Perinde fimilitudinis aduerbium:requtr it poft fe ac vel at 
q? vel vt pro f icut.Vf tuu negoctum perinde ac meum cutabo 

Chretea Tu perinde atq? mitii amicus multa in me preftas bnf icia- A«= 
lus gellius.Perinde vt ipfe in prelio verfaretur: coram videre 
fefevociferatuseft.Proindeautem coniunclioeft rationalis 
figryficans proprerea vt fingularem in me beniuolentiamtua 
declaraftirproinde fummopere te amo. Camillus. nomen pro 
prtunr- ducis romani qui vrbem a gallis captam ciuibus reftitu 
it:8C prifUnam libertatem vendicauit. Cherea:thercntianus 
adolefcens qui in fecunda comediafeui eunucho nomen eft)! 1 
ducitut amore virginis captusrad quam permenonis confilto 

Aulus pto eunucho deduft 9 e:&voto potftus. Eunuchus caftrat 9 . 

8 e,UuS ciiii-Decoeo. 

Coeo non folum abfolutum eft:fed nonnuqper; 
uenuftecafum habet accufatiuum . Coeo focietate 
tecum.Et hinceftiUud Auligellif in nodtibus at 
ticis de Pythagora deq? eius confbrte:quod quif 
q? familie pecurueq* habebat: in medium dabat: 
8C coibatur focietas infeparabilis Sedeodem Ci= 
cero pa&o eft aliquando eo verbo vfus. 

Coire mterduf imul ire fignificat fiuecongregari vc aues vnu 
Pvthaeotaf m ' ocum coeut.Interdunm concordare-vt inter eos non mu- 
tua eft amicitia.-quorum animi non coeur. Interdum rem ha« 
bere:inde coitus concubitus Et his modis netitrale eft. Deni 
q? figniftcat compaxftre 8C conci/are 8C runc tranfitiuum ert: 
accufatfuo iungitur&paffiuumhabetior vt fi inter homines 
vna effet aniinorum'coninncl:io:coiretur amicitia induToIubi 
Iis:voIo tecu focietatem coire. Py thagoras philofoph 9 qui 
philofophi nomen fibi primus vendicauit patria famius: cui 9 
preccpta ouidius in decimoquinto metamorphofeos elegan- 
tiffime defcripfit; 



■» 



m 



cv.Demillc hominum ' 

iri fingulari numero. 

MiHe hominumfingularinumerofigmficat mil 
Ie homines.mille militu interfmhoc eft mille mi= 
Iitcs interierunt mille militum vulneratum eft.i. 
millevulnerati fut militesld«j orjiatu vifitatutj e 

Mille aliquando fubftantiuum eft fingularis numcri neutri 
generis & indeclinabilervt mille hominu eft in vrte:fiuevnu 
mille hominum eft f vrbe. Et in plurali numero habet hec rni 
lia :horum milium imilibus declinabiliter. Et in vtroqj riume 
rorequiritgenitiuumpluralempoftfe vtduo milia homina 
funt in vrbe & non duo milia homines.Et poffun^hujc r no= 
mini milia addi quelibet nomina numeralia vt tria quattuor 
quinqjdecemctntummille milia virorum habitant in vrbe. 
Sed mille adie&iuum pluralis numeri tantum & indeclinabi 
lepetitnomefuhftantiuumeodem fibica(utungi vtmille ho 
mines habitant m vrbe/mille vrbes euerfg funtjmille oppida 
diruta funt. Et poffnt huic adiectiuo mille preponi aduerbia 
numerandi. vt bis mille homines id eft duo milia hominumf 
ter mille/tria milia. SC (ic deinceps. 

cv/Deprimus. 

Primus fignificat etiam ordinem: quod nome fe 
quirur fecandus tercius 8t deinceps alia eiufdem 
ordinis noiartfi mftocies figmficat principale vfc 
hice noftreciuitatis vnus oimprim 9 :per fefigni 
ficatoptimum;fedidpoftremum inraro eft vfu 
oratorurn. 

Primus nome numerale ordinale eft qui cf teros omnes or* 
dine precedit.Ouidius Prrma ceres vnco glebam dimouit a« Ou/dfus 
ratro.Secundo eft precipuus & prrricipalis. VirgiliusReginq Vtrgiliu'; 
thalamo cunctanrem ad limina primi:poenorum expedanf. 
Inde primates vocamus in aliqua re precipuos vt primates 
vrbis/primates regni/qut 8C optrmates dicutur Tertioprim 9 , 
optimum fignificat vt is inter omnes merito primus haben= 
dus eft;qui ceteros virtute precellit.Sed hoc tertium rarius e, 
cvii.De interdico. 



'4 









Syneopa 



Interdico tibi hac re 81 noti hanc remtvt inte rdi 
cotibiaqua 8C igni.PIinius fecudus in epiftolis. 
Caretregeiure.quib 9 aqua 8C igniinterdniUe. 

Interdicereeftprohibere:8Creg;t datiuum ftgnificantem 
eum cui quicq prohibetur : 8C ablatiuum fignif icantem illud 
quodprohibiur/vtinterdicotibidomo mea 6C n5 domum 
meam.Vel per verbum impzt ionate f(c. Tibi interdi&um eft 
domo mea. Vet per verbum paffiuum ! ic. Domus mea inter* 
difta eft tibitvel tu mterdt&us es domo mea Sed hoc vltimu 
rarius eft. 

cvfff.Qu? nomina ornate 
.,, fyncopantur, 

Nunc vero ad reliqua. neq* enim inuitus omiferi 
cj> que, nomina ad numerum fpe&ant in eoru plu 
ralibus genitiuis fyncopamefficiut. idcg cum vfi 
tatum efbtum ad exornadam pertinet oratione. 
vt mille nummum potius q mille nummoru/mille 
denarium/milleaureum/8C totmilia argenteum- 
Etita dereliquis 8C igenitiuis omnium nominii 
fecunde declinationis frequenter efficiunt. ' 

Syncopaeft littere vel fy! abea media di&ions fublatio: SC 
latme poteft concifio vocarUPlurimum illa venuftatis arfert 
orationi fi commode f iat prefertf m cum nimta fyllabamm t 
atiqua di&ione congeriesraures prolfxitate o(t"eni't:am oaen 
du aliquid e e medto:quo gratior breuitate fiat di&io . Quai 
quidem potifffmu feruat au&ores ingenitiufs pluralibus pri 
medechnationis vt rex celicolumpro celtcolirura / terrige 5 
num pro terrigenarum. Etiam in genitiuts pluralibus fecuB* 
de declfnationfs aut pecuniam ftgnificatibus vt duo milia na 
mum pro namorum aut ffgnfficantibus numerum . vt turris 
centenumpedum.tcentenorum.Ambitus quadragenum paf 
fuum.i.quadragenorum. 

cix.Cftra centenarium & poft vigenariu mi= 
nor numeras maf orem eleganter precedit me 
dianteconiun&ione. 



Sed profam fcribentes 8C folutam "orationem in 
nominibus folum numerurn & menfuram figmfi 
cantibus atqj innumerorum nomirubus cam ple= 
rumq? feruamus confuetudinem. 8C citra centena 
riumnumerumfiquadopoftjVigenarm duo nus 
meri commemorandi funt:vt eotum minor pre= 
cedat 8C maior fequatur vthiceft vnurn 8C vigin= 
ti annos natus:duos & triginta annos viximus/ 
tres 8C quadragintaannos nauigaui; quattuo£& 
quinquaginta annorum confumpfi etatem. Sed vl 
tracentenarium 8C citra vingenarium : tritum ac 
vulgaremferuamusmorem 8C fermonem» Quod 
autemficut duodeuigintinonuqdicimus 8C duo 
detriginta:ita 8C duodeuiceGmo & duodetrigefi 
mo manifeftum eft fed non quidem eft frequen= 
tioratorumvfu. 

Hec preceptfo quarruor rcgal/s facfle declarabirut fPr/raa 
eft.vltradecem Kcitra v/gfot/f/necopulaminornumei: 9 ma 
ioiiper compofitionem preponiturrf/ vero copula interceffe 
litmaiorminoripreponfturrvt o&odecim annosnarus fu: 
vel decemRocio annos narus fum. Maiot autemnumerus e 
inpropofito quialterumtofecontinettanijfuam parre.Mi 
nor vero numerus qui ab altero tancj pars continetur.Secun= 
da icgula cft. vlrra v/ginti&citra centum minor numerus ma 
iorf:fi mediet copuIa:preponitur:fed maiori minor i 'fine co= 
pula preponcndus eft.vt vixi quatruor 8C v/ginti annosvel vi 
xi vlginti quattuor armos Tert/a regu!a.vlirra ccntumqua* 
tumlibetprogrediendo.-maiornumerusminori SCcum copu 
la&finecopula preferendus eftvt t v/xi centum ( 8c v/ginri a 
nos vel centuro vf g/nri armos . Quarta regula. vltr a decem: 
ocrauum quemch numerum eleganter expl/camus:per nome 
numeri dec/mi fequentis frgnincat/uunwcu hoc ad/ucfro duo 
decompof/tum.Similiternonum quemq? vltradecemnume 
rum venufte exprimimus per nomen fequentis numer/ figni= 
ficatiuumcum vndc compofltum:vtduodeu/ginti anos na? 



Virgilius 



tusfum.i.ocl:odecim:quafiduobus demptis de vfgitbvndeui 
ginti amiosmrus.i.nouedecim:quafivno dempto devigiti. 
Sic duodem'ginta.i.viginti odo / vndetriginta viginti noue. 
duodequadragita:trigintaocto:vndequadraginta/trigLtano 
ue. Et he quattuor regule in aliis quoqj nominibus numemm 
8C ordinem f ignificantibus locum habent vt quarto 2C vicefi 
mo vel vicefimo quarto etatis anno hanc vrbem acceffi/ cen= 
tefimo quinto vel ce ntefimo 8C quito gtatis anno pater obiitl 
duodeuicefimovelvndeuicefimoetatis annote cognofcere 
cepi.Sic inaliis numerorum genenbusreadem penitus ferul 
daeftlex. 

v cx. In dies 8C in diem. 

Quid m diesfnonne pulcherrimus fermo eft i ac 
fignifitdt per fingulos dies/8C quotidie: fedcum 
quodam in cremeto vt tua ln dies accrelcit virt 9 / 
mdies homines fapiunt/ftdtorumhominumin 
dies accrefcit infamia;fed cum dicitur in diem eft 
terminus deputatus. 

In dies non'vna eft dl&io compofita vt pleriqj arbittatur: 
fed due dicliones fcilicetprepofitio SC nomen accufatiui ca* 
fus pluralis niunerificutmnaues.i.perlYnguIasnaues. Vitgi 
lius in quito eneidos. Muneraqj i naues donat.Signfficat au= 
temindiesquotidie:fedreicumtempore crementum dsnoj 
tat.Et ergo cum dictionibus crementum fignif icantib 9 vt co 
paratiuis/ vetbis inchoatiue forme 8C aliis confimilem habe-- 
tibusfignificationemiungiturvi-indiesmeusin te amorac 
crefcit.Tuain dies maior euadit virtus. Sed in diem fignifi* 
cat pro vnius diei fpacio 8C prefenti tempore: futuri tepotfs 
t ationem nullo pa&o habendo.vt Aues in diem rapto vluut» 
Eandem quoqj differetiam habent in horam 8C in horas.hoc 
enimcremetum fignificat.Virgilius inbucolicis. gallo cuius 
amor tantum mihi crefcit in horas Illud vero pto p refeti tm 
hora;vt inhoram viuo. 

cxi.Vt in verbis actionemautpaffionem 
fignificantibus:varietatiftudendum. 

In verbis tama&ionem c| paffionem fignificanti 
bus confiderare debemus' varias vocum inflexio= 






^ 



Terehtius 
Virgdius 



nes atcp exitus:& modo his modoillis vti i>au= 
rium iudicio: vt fuere pro fuerunt/amar unt pro a 
mauerunt/videre pro t viderunt/norim pro noue= 
rim/triumpharat pro tnumphauerat & dealns 
guocjj eodem modo Sed ne quid cotra gr amaticg 
artispreceptionesfiat:hacvia promdedum eft. 

Jn verbis bifariam poffumus varietatiftudere /Primo vten 
do cocids per fyncopam perfonis loco integrarum. C5 entm 
verba habent vi in preterito:in eius Sc tempomm ab eo for* 
matorum perfonis poteft fierifyncopa modofolam litiita 
remouedo vt petii pro pctiui/petiiffe pro petiufffe.modo CyU 
labam remouendo vt optaram pro optaueram opt^rinJ pro 
optauerim. Poet? tamen in aliis quoq? verbis quorum prete s 
rita |n vi non exeuntrinterdum faciunt fyncopam vt apudTe 
rentium. Intellexi pro intellexifti fepenumero eft inuenire: 
& apud Virgilium acceftis pro accefl iftis in primo eneidos cu 
ait.Vos 8tfcilleamrabtem:penitufq9 fonantes acceftis fcopu 
fos.Secundo contingit inverbis varietas vbi due funt voces 
eiufd<m perfone vna /n confonantem altera in vocalem defi= 
nens:tunc enim eleganter vtimur vna alterius loco : fi modo 
oportune hoc f/a • vt potuere pro potuerunt. Cura ne hoc be 
neflcio indignus videare pro videaris. Nam uijfecunda perfo 
na fingulari verba paffiua habent duplcem vocem iri fempo 
ribus a prefcnti formatis quod tum carmini tum orationi fo 
lute non modicam aff ert venuftatem. 
cxii.Dequin. 

Quin particula quomodo increpet vel exortetur 
quomodo ite confirmet 8C quomo,do inter roget: 
id fatis exploratum eft . Sed nos ea pulcherrime 
vtimoncum dicimus no poftum quin geftia/non 
poflum quin doleam/no poflum qui admirer. Si 
gnificatenim fereme non pofte continere cj> no 
doIeam.Et ita 8 de ceteris confimiliter. 

Hec dictio quin alicuando increpat cum afpera interroga^ 
tfone & fic verbum indicatiuum requirit.Tertntius qui i ftas Terentius 

f.i. 



\JLU- 



Virgflfos 




lapis quln accipis. Lau non. Aliquando interrog3t fine fncre* 
patfonervt quin ftudes/quin ad me venies.f.cur non . Aliquan 
do exhortaturTeretius.q uin tu vno verbo dic quid eft cj> me 
velfs.Aliquando confirmaF& figniffcarquineriain. Virgilias 
qufn afpera Iuno que mare nunc terrafq? metu ce liiqj fatigat, 
Conlilia fnmelius referet.Aliquando figniffcat cpprefertim 
negatfoneprecedentevt non dubfum ett quin cfcerofir olm 
oratorum clariffimqs.Denfqj quin fignif icat quf no: vel q> no 
vt nullus ett quin te amet.i.qui te non amet. Nuq ad te venio 
quindifcedamfap-entior.i.cjjnondifcedam fapientior. Ex 
quibus exemplis plane conftat <j> fioc poftremo modo:debet 
qufn anrefehaberedfcTfonemnegatiuam SC poftfe verbum 
optatiuf modi.SrcetraeJeganterpoftp^nftur hufcverbopof 
fumirgatioreprccedentcvtquod vulgaffterdfcunt pleriqj 
no pofi u*'.j me tenere de pIora"do:ffc venuftfus dicetur:r:6 pof 
ium qufnploremmon poflumqufn gaudea.VeI adfun&o hoc 
verbo contineo es ere ffc ncn poffum n - e contfnere qu/n plo 
rem vel nrnpoffum continere lachrymas/no poflum me ala. 
chrimis continere fiue temperate.Virgilius. quis talia fando 
terrperetalachrfmfsj' Deniqjnonpoffum tenere lachrymas. 
ide fignif icat . Ouidfus fn fecundb meta f Vixqj tenet lachry ? 
roas/qufaniI1achrfmabile cernit. . 

cxiii. De Iocus efl/vel multu/ 
vcl nihil locf eft hufc rei. 

Quid il/ud :nonne preclaru eft vfu:Iocus eft huic 

rei/multum loci eft gaudio/plunmum loci e tran 

Tcrentius quillitati.EtTerentianus dauus . Nihil Ioci eft fe 

gniti^.Significant eni hecomnia predida opor 

tere nos letari/vel tranquillos efle vel voluptatis 

bus affid/vel non negligetes ac fegnes effe:# fic 

in aliis huiufmodi. 

Locusduopot:fl"fmuhabet fignificafa orationem latinam 
multum exornantia. Prfmo oportunftatem f fgnfficat.Virgi* 
lius. Et fftam oroffiquis adhuc precibus'Iocus f exue metem. 
hcc pafto ordfnatur eleganter fn genftfuo cu f ftfs dfflfonib 9 
nichil plurfmum raultum SC cofimilibus fequete veibo fubfta 



Virgilius 
Ouidius 



tfuocumdat/uo^Tercntf^.NichilelUocipfeclffe/jaff/Quod Terenrius 

ergo ffne ornatu dfcitur.-non oportet hic dolere.-elegantius di 

dum fuerit;nichil loci eft dolori. Nonnunq tn eodem (igniffc 

cato cum genitiuo gerundii ponitur.Terentius fn andria. Ite 

IC multa alia que nunc non eft narrandi locus.Secundo figni= 

f icat vicem fiue vicariam pro altero exiftimationem:vt Te pa 

tris Ioco femper colui.tpro pacre/& tanta veneratione quan= 

ta patrem.Terentius.Si ce tn fratrisgerttiant femper dilexi Io Terentfus 

co.Sic re&edixerimushoc michivoluptatis loco eftrquodfi 

gnificathoc*ft micht iucundum K delectabile. Lttteras tuas 

magni muneris loco expe&o.-hoc eft pro magno munere.Sed 

de prfori tantum in littera. 

cxiiii.De magnopere& fimilibus.- « 

Nonnuq vero duo nomina fiue prepblttrone ad 
dita fiue non: aduer bii vim retinent vt magnope 
pro valde/maximopere pro plurimum maiorem 
in modum pro maxime. 

Duo nomina vnumadfeciiuumalrara fubftantfuu abquan* 
do in.vnamdiclionem coeunt & fiunt aduerbia: dq? bifanam 
euenit. Primo fineprepofioe vt /ummopere te d'ligo.i.maxt= 
me.pleriqjvirtutemmagnopefeextolluntmon tamen ea fe= 
quutur.Tantopere.i.intantum. Terentfus.Ahnefui tantope= Terer*'- 
re.Secundo prepof itione intercedente V- mirum in modu te a 
mo ideft mitif ice.hac de re maiore in modum admiror.Sic ad 
modutn pro valdepofitiuoiungitut vt Cicero infignis admo 
dumorator/clarusadmedumvir/fupramodum ideft preter 
modumfiueplurimumvtfupramodulitteristuis gauifus 13 
Prope modum figmficat quafi peneifeune. Eetentius.prope 
modum tf bf habeo fidem. 

cxv De.fmprtmfs 8C fimilfbu&. 

Sed ablatiuicafus fiue cu comercio prepofitionis 
fiue fineeo :vim habecaduerbiivr iprimis. fignt 
ficatenipreapue acpreierti;# id(vtgreddicut) 
£&■ 



* "-- 








Virgilius 



aduerbium i'pfum(fi ita appelladum'eft ) perorna 
te nominibus iungitunvt iprimis fapiens/impri 
mis eruditus. Sed ne a propofito digrediar pau= 
cis lterdum pro paucum/ & multis pro multum. 
Verum hec alio Ioco oportunius. 

Itrprim/s ex prepbfitione in 8C ablatiuo plurali copofitum 
aduerbiumcftpofltiufsadiungendum.8£fignificatpotiiTim3 
fiue precipue.Debet autem refolui per prepofitionem intenet 
accufatiuupluralem huius fuperlatiui primus a fi talisqutde 
geikr/squalecx/gitorat/o. Vt Cicero imprimis eftdoftus: 
ideft inter primos.Iucretia imprimfs fuit pudica.i.icer primas 
Jd irripri-nis efthoneftum ideft/iter prima. Eodem quocgmo 
do abfat/ui plurales aie&iui fe pe tranfeunt /n vim aduerbiom 
Virgilius. Adqj hinc refpofum paucis ita reddiditheros. Ide 
expediam paucis &tetuafatadocebo.NonmuItis tecuma» 
gam ideft mult um .b teuibus hanc rem p erftrin ga.i. breu tter. 

cxvi De gerit cumnomine 

magiftratus fiue imperii. juatffi"** 1 ' 

Weetiam modusoptimuseftvt fiqdis ditflurus 
fi't quempiam hominem alique habere magiftras 
tum vel honore fiue /mperium vt ex nomine hos 
noris eiufmodi£t gero geris verbo pulcherrima 
conftituat orationem hoc pado hic eft rome cons 
ful/romeconfulem gerit.ita confimiliter impera 
torem gerit/principem gerit/pretorem gentK a 
lia confimiliter. Ad hos etenim viros rerum cura 
& adminiftratiopertinet. 

Gero cum fignificat habere eleganter accufatiuum habet fi 
gnif icantem d/gnitatem vel off/cuim:alf qundo quidem cocre 
erum S£ aliquando abflradum Concreclum vthic geritcofus 
fem //mperaforem/cenforem/pretorem/queftorem/ tribunum 
pr/ncipem. Abftracrum vt hic gerit fn vrbe ma gf ftratum/con- 
fulatum fmper/um «nfuram/preturam/quefturam/tribunatfi 
pr/nc/patum.i.fungiturofficioconfulisfmperatoris Kc. ho> 
rom autem off icfonim nomina alio Itco dedaranda funt» 



cxvii.de interlegendum 8C confimilidus. " 
Vfitata&perpulchraeftfermonisoratio vt ge= 
rundiorum accufatiuis prepofitainter:fignificet 
tepus imperfedu lndicatiuivel fubiun&iui modi 
velaItenus/# dumparticulam.vtinter ambulan 
dum hoftes offendi.hoc eft dumambularem/ in= 
ter Iegendum videbas : hoc eft dum legeres, Et fic 
provarietateperfonarumita explicandu eftvti 
modo explicauimus. Sicferums i bucolids vir^is 
lij.Inter agendum.i.dum agis:honefta locutio fi 
dicamus inter cenandumhoc fum locutus»*. ctum 
cenarem hoc fumlocutus. 

Cumverbumprgterititraperfeclitemporis fnlxatiui vel 
coniunftiui modi adiugitur aduerbio temporis dumicuf qu$ 
do:elegantius v;rbum mutatur in gerundium acculatiui caf^ 
prepoLita prepofitione inter. Quodquidegentndium expli- 
cari debetper verbum talis perfbne SC temporisrquaiem fen 
tenciafequirit.vtmultainterlegendum annotatu digna mi 
hioccurrerut.t.dum Iegerem.interambulandumde tecogita 
re ct pi.i.dum ambularem.Quid inter eundum obfccro fnue- 
jiiftiideitdumires. 

cxviii de in pro erga vel contra. 

In pro erga 8C contra pulcherrima eft accufatiuo 
prepofita: vt meus,in te animus]mea in te beniuos 
lentia. vbicj^ enimfignificatcrga .Iuuenalis inue 
hitur in domitianum Cicero habuit orationem i 
catilmam.ibi enim contr a fignificat. 

Inproergaornatam reddit orationem.Cicero.8C tua fum 
ma in me beniuolentia que mihi iam a pueritia cognita e. Iti Q( ceto 
dem pro cotra.vt magnum in romanos bellum g^lfere cartha 
ginenfes.Deniqjfignificat pro.*8C a&o quocpiungitur vt in a 
moris nofiri declarationem hec muneraad te miffa voIui.Do 
mitianus filius vefpafiani 8C frater titi cui imatura morte fub 
lato fucceffit in regno fed moribus longe ab eo diffentiens vt 

f.iii. 



Catilina 



VirgiJ/iw 



J 'cratius 
Tcrcrtius 






lato traftat fuetonius. Catilina romanus ciuis flagitiofiffi 
m?de quo late Saluftius fcribit. 

cxix.De apprime. 

Apprime pro valde recle apponitur nominibus 

quemadmodum de imprimis fuperius fupra di- 

tfum eft. 1 Vt Virgihus apprime nobilis/res apc 

prime vtihs/& ita de aliis fimilibus. 

Apprimequantitatisaduerbtum ficutvalde tribus Iongis 
conftatfyilabis:quodadfuflol!endum eommerrorem dietu 
eft qui penultimam pronunciatione corripiunt.Sfgriiricat aa 
ternfalde Slpofitiuis iungitur/nandria.Terentius. Naq?id 
arbitrorapprime in vita cfle vtilevt nequid nimis. Virtus ho 
m/nieifapprimeneceflaria.Virgifiussurem vthnc diftione 
carmini spfaretdixitapprima nominaliter vltima correpta. 
cum in frcudo gecrgicoriim inquir.Flos apprima tenax.Vbf 
tcfte leruio aprrimapioapprimepofutt. 

cxx. Vt re s apte coniungitur 
adiefiiiifs pofleffiuis. 

Res nomenIa>umdiftufu*mc$ eft:fed eo pulcher 
rime vtimur cum adiedims polTeiliuis noibus & 
pferf ' huiufmodi':vt cu diciwr res bell/ca/res do 
meflica/res publica/' es familiaris/res militaris: 
& defimihbuspariter. 

Rc? intercum negocium lignificat.vttuam rcmeque atcjj 
meam curabc Horatius.Tui c luares agiturparies cumpro^ 
dimusardet. }n hoc fignificato elfganrfrnominibusadic&i 
uts ada"gi!iiT.Tercrtii s.Adokfceriruloal horretiabre vxo= 
Vi . Sic t ecre dicrmus.iHic in rc ciuil i rani diutius verfatus eft 
? i;i>-!cho!aflicairrorumprobirnscY animimodefliamirum 
ir. n o^i.mcon-.mendtiKur.Preferlitteram interdum resfi; 
gnifKrtdiuitias.Terentius.Ciiius frarer aliqurm-aifum eftad 
rem aufdior.Nonnijg .'mperium.Virgiliuf. Poftcj resafie pa 
rroqj euertere gentcm.hinc rerumpotiri dicitm quifummam 
pperfl confccutus efl-.Deniq? vtilitatcm fignificst rercnti? 
r an dria. Ci in re cft vtriq, vt fianf; Vnde hoc e re tua faciu e 
defl pro rua vt r/itafc Alias eiufdcm r.cmmisaccept/onesex 
»H SDi nde c fi intienire. 

cxx&DfpreftpIo?. 






Vt aliqua veluti fignada inftituacpftolor verbii 
pleruncjj poete acufatiuoiungunt:Cicero conne^ 
dit datiuo vt que preftoIaris:preftoIor iohani. 

Preftolari verbum deponensiexpe&are fignificat Sc «ccu-r 
iatiuo.iungiturapud poetas.Terentius.quempreftoIaris per 
meno. Apud oratores vero datiuo vt preftolor tabellario. Gu Tcrcntris 
fus ex Cicerone plurima facile exempl2 occurrunt. 
cxxii.Affentior/tio.impertior/tio. 

Multa funt ver ba c^bus p eande figmficmaa & 

paffiuavtimur voce SCaclma Er(vtomitta pene 

fnnumerabilia) Cicerofrequenter m his drjpbus 

modo a&iua modo paflfiua vocem vfurpat affen= 

tior & affentio.vbict; eade coftrutftiois forma:& 

impertior.Inccteris auit fitmultoranus. 

Vox a&tua que tn o definit quacuqj f ignificationem htfh? 
at.Vox paffiua que dednit in or cuiulcuq? ftgnif icationis fue 
rit.CompIeclitur ergo vox acr-iua in eaf qua autor vticur)ac* 
ceptione vocem act-iuam & neurralem fecundum donatum. 
Et vox paffiua hoc in loco luo ambitu continet voce paffiua 
depo nentalem SC communem fecundum donati dtff initione. 
Itaqjaffentire verbum ueutrum fecundum vocern/v.'I affetiri 
deponens vbiq? tamen neutmui fccundum fignif cationem: 
r ft affenfu prebere & datiuo itigitur. Vtrgiltus in fecundo enei y^cjii^ 
dos.Affenfere omnes 8C que fibi quifq? timebatrhaudfacile ii ° 
bi afferiar.imptio vero in voce actiuavel imptior invoce de= 
ponetalirvbiqj figntficatioms tr2utiue:eftdare iiue diftribuc= 
te& iungitur datiuo icS accufatiuo vel a&5 cu ablatiuo vt pf 
imgtiuit irtthi mita bona vel imptiuitmemftis bonisivfim^ 
pertirus eft mihi multa bona. Vel impertitus eft me multis bo 
nis.Teretius in eunucho. Suma falute I uu permenone imptit Terciirius 
gnato.D:ctmus etia impertior in f ignificatione palTtua quod 
huic verbo imgtio is rel po.iet.vt multa bouamihi iut a patre 
imgtita.Partiorverbuftmr>!exidefi'gnificat Cciliceti parrcs 
dmidere.-vtpatsrmiliipartituseftfuabona/veli me ptitus e 
f ua bona.Virgilius.8C focios partitur inoes. Dilperrio is/vel 
difptior iris.-alteru copofitfi ftgnificat diuerfis diftnbuere. vt 
fumrrabonitashomintbus fu3bonadifpertit.veI/difpe.tk ir 

f..itii . 



Virgilfus 

Matuanus 



Ouidius 



Sic aliaplerac/? yerba eandem conftrudionem & fignificatio 
nem fub diuerfis habet vocibus vt preuerro/or. Virgflius.Vo 
lucrwg fuga prcuertitur hebrum.reuerto orrvocifero or.Ma= 
tuanus. Vociferant altum latec^ incendia fa&ant. Sic populo 
as/populor aris.Virgilius.Venimusautlibicosferro popula 
repenates.Comftoascomitor aris. Ouidfus.Acnoflrosco: 
mf rate gradusff mul ardua montis Medico as:medfcor aris. 
Virgilius.femina vf di equtdem multos medicare ferenres . 8C 
fimilia. 

cxxfif.Vfuvenft. 

Vfu venit ornatifTime pro contf ngit ponitur. 

Vfu venireelegantercum datiuo ponftur pro euenire con= 
tfnger accidere.Sfpenumero vfu euenfre folet vt fn autorem 
fccelera rSdeant fuajnterdum vfu venft g> boniaduerfam K 
mali profperam habeant fortunam. 

cxxifif.Vfurpatio Kvfurpare. 

Vfurpatfo& vfurparenonitaintellfgi debentfi 
cut furf fconfultf vtuntunfed vfurpationem orato 
res fn frequentem vfum nomi'nant:vt vfurpare 
in frequenti vfu habere. 

Iurf fcofu Jti di cunt vfurpare eFe.-rem alfenam vt fuam detf 
nere/ac in fuum vfum applfcare.hec tamen ffgniffcatfo apud 
oratores non eft vfitata apud quosvfurpare figniff cat freque 
ter yti.vt Cicero hoc Ioquendi genus fepius vfurpat. In voce 
pafffua fic.Qufa probatfs autortbus vfurpata funt vocabula 
& nos quoq) vfurpare debemus.Vnde vfurpatfo freques vfus 
vt Crebra eft apud Ciceronem hufus verbi vfurpatfo. 

cxxv.Deffcit cum aecufatiuo. 

H?c res me defecmd eft deeft mihi hec res:vt 
deffcf t me dies/vf ta cjprimum mortales deficit. 
Sed deficio hacre magfs poetarumeft. 

DePcere deefle ffgnificat & alfquando datiun habetquod ra 
rfus eft vt deffciunt mfchf vfres ipto tanto onere fubeundo. 



Interdum accufatiuum vt defidt me animus. Ante me dies de 
ficfet g omniadixero. 8C hoc ornatiffimumeft.Interdumha* 
bet.ablatiuum vtdeficio viribus.In voce paffiua deficior idett. 
deferor relinquor nonnung inuenitur.Ouidius. Deficior pru= 
densartisabartemea Nam deficioaccufatiuo iun&um rcli= 
quere Sc deferere potius g deeffe fignificat.quare a&iuam tuj 
f ignificationem retinet.inde participium defectus a um paffi= 
ue quidem vocis fedadiue fignificationis,. Nempe fignificat 
fradum debiI/tatum/& quod propemodum deficit. Ouidius 
que vires defedo reddat amori; & ablatiuo iungitur vt fum de 
fedus labore.At nomen verbale defe&us/uslui/carentiam Sc 
abfentiam lignificat. vt defe&u naute nauis facf t naufraginm 
ideft quia nauta non eft prefens. 

cxxvi.Omnisproomnes » 

Nunc autem ne ea que perutilia funt" & ornatifft 
maomittamusintelligendumeftcj que nomina 
terciedeclinationis tamnominatiuutn q geniti= 
uum fingularem habent fimiles. fertim fi geniti= 
uus pluralis in lum exiueritreorumfrequenterac 
cufatiuus pluralis in is terminari folet raro in es 
vt omnis pro omnes/mortalis pro morta/es ina= 
nis g> inanes. SimilnerfVt ipfe quocjj teftatur pri 
fcianus)ines & inis terminata^reperiuturvtfor 
ris 8C iortes/partis 8t partes/pontis 8£ pontes. 
In reliquis rarius id fit que eft poetarum venia. 

Nomina tertie declinationis non crefcentia in genitiuo ffn 
gulari S habentia ium in genitiuo plurali habent in aceufati 
uo plurali is longam pro es. Quod in adiedfuis fepius vfu ve 
nire folet.Decarentibus fingulari numero fdem fubit fudfeffi 
ficutdehabentib 9 vttris pro tres.Virgilius tnterttbenefdos 
Tris adeo fncertos cfea caligine foles. Idem in primo. Crude 
Ifs aras trafe&aqj peAora ferro. Etfam nomfna terminata"fn 
ns & « qjiis geniriuum fingularem habeant excedentem no* 
minatiuum in lyIlabis:K inueniuntur Iiabere isproesfn ac* 



. -. 



cufatiuo pluralfmodo habeant fum /n gentttuo plurali vt pre 
c laras artis edodtus eft pro artes/fontis pro fontes:fapientis 
pro'fapientes-:hoc tamcnpofterius poetarum hcentia potius 
cj regula & lege conccffum eft. Nec extenditur hoc ptf ceptc. 
ad nominatiuum & vocariuum pluralem quis pieriq? crediie 
rint communem trtbus pluralis numeri cafibus hanc legeee. 
Obftat cnim do&iffimorum id non vfurpantium autoritas. 

cxxvti. Dc propediem & poftridie. 

Quedam aduerbia funtqug epiftolis maxime c5 

gruunt ficut prope diem/quapnmu/cuo/confeft; 

& poftridiequod muJtiignarilitterarum bZgti 

m&:iceartis expertes exponutpoft tres diesSec 

tu(ne eodem ducaris errore)crede poflr idie fig 

nificare poftero die. Et eo padoMarcus Cicero 

accepit & alii eruditnTimi viri. 

Propediem figrrificat tempus ftatim futurum quod vulga* 
riter dicunt qutdam in breui vt nueius;propediem venturus ( 
qprimura fignif/cat contimjo.Cicero ad marcellum.Cura ig 
rur vt jjprimum veniasryenies enrm mihi crede expeftatus. 
At cum primum dug (unt di&iones (icuv quando primum.i. 
poftg pofteag/fimul ac/fimul atqj/fimul vt/vt duo verbapo* 
fiuIanf:gpTimum vnum tantum vt cum primum ociu nacrus 
fuero.-litrerasadtedabo.PIericfi tamen errore du&i &n:hil 
intereffe credentes hoc pro illo vtuntur:8c dicunt qprimum 
ocium naftus f uero vbi reclius cum primum diceret. Ctto ce 
ler!ter/conteft:mprorinus/i!Iico/continuo/eueftrgio.Poftri= 
die fignificat pofteriori die ficut pridie priori die SC ordirtan* 
tur primo cu geniriup vt pridie illius diei quo ad te veni:mot 
bo captus ium/poftndieca'erdarummartiirecefti.Cumaccu 
fatiuo vt pridie calendas ianuarii ad te veniam&poftrid''e no 
nas ianuariireccdamjlnterdumhabentpoftfe aduerbium <j 
vtpridieqreceffi tc allocutus fum/poftridie cjvrbem intrauite 
faluraui. Ahquando, f i'ne cafu & aduerbio vt has ad te litteras 
calendis ianuarii dedi:tuas autcmpridie accepi. Teretius i an 
dria. Venit chremes poftndie ad me. 

cxxviii Primum/deinde/pre 
rerea/ad hoc poftremum. 



Atfi quis-multa referre velitpro prima reponat 
pnmu vel primo: vtrunq? enim fn vfu eft.pro fe= 
cunda deinde vel fecundoloco.pro tercia.prgte= 
rea/Vel tercio loco.pro quarta(quodpraro accidit) 
adhoc/velpterea/vel quarto loco Incalce;poftre 
jno velpoftremu demu.Sit igithu;ufcemodr exe 
pluTria fut qug magna michi afferunt voluptate 
primii enicj» optimu amicum natus fum:deide au= 
rem c|> fingularem tuam erga me f^pe teftificaris 
beniuoleti a. poitremu veroq» te icolume ltellexi. 

Qnando inaliqua oratione multa occurrunt quodarh ordt-= 
nereferenda:vtmultecaufeadvnam rem afferede.aut alicjd 
in partes digerendum:debet Ttime parti preponi hoc aduer= 
bium ordinis.prfmum.vel piimo.Siquideraaduerbia ord nis 
a nominibus ordinis numerum fignificatibus forniataiin vm 
vel /n o terminantur. vt fecunium vel fecundo /tercium ye) ter 
cio/quartum velcjuarto.Anrefecundam partefecuni ura vel 
fe cundo Joco. Ante terc/am partem prererea vel tercio loco. 
Ante quarfam ii vltima non fuerit;ad hoc fiue ad hec(qd ad= 
uerbium (ftordinisfigiiincjns iiifuper vel prererea)vel quar = 
toloco.Anre vkimsm partem:poilremu vef poilremo/demu/ 
ceniq; nouiffime:vt muka funt:que aim ineum ad te amanda 
vehementer lmpiliunt.Primumenim/c^trtutemftudiofe co 
Ias:deindecj>acri polleas itigentoipietneacplitteTarumesftu 
diofilTimus:adhoc q> fingularime&moreprofequeris.-poftre 
mum qy tuum /n me amorcm multis bencficiis clariflime refti 
ficaiis/oftendifq^. lbi quinq; ad eande r.em addufrecaufehoc 
pacTo per ordinem funt conflituende. , 

cxxix De ordfne harumcoiunctionum 
enimautem vero." 

Quoiureidquocpaduertendu eftcjrtres inueni 
mus coniunctiones recTro atq? vfitaro ordinerqu^ 
funt enim aute U yero.Sed tu ipfe hec ola acmul 
ro plura facile cognouens: i'i Gceronis fcripta 8C 
lmprimis eptftolas lectitabis, 




12 13 14 15 



Enim con iuStio rationatis eft no in principioTed medio col 
locania.vt merito te amo:f£pius en'm de me bene meritus es 
Iftf vero coniunftiones ratfonaIes:nam/quia/qm quando qua 
doquideVquippenepefemperpreponutur.naqj 8CU quide in= 
tetdumpreponunturfinterdum vcro interponuntur.vt no mi 
reris obfecro:q> rantopere exte litteras petarea nan qa eft ami 
corfi confuetudo:hedu?coniundiones vero.&.autemfigntfi 
catesidemg»fed:nunqpreponutur. fedfemper interponunt 
differentertamen:quiaautemnegationi poftponitar: vero p 
ponitur.vt iohannes ftudiofus eftmon aute ingeniofus: vel ftu 
diofuseft:ingeniofusveronon.Pretereadicim\JS eniuero ta 
vero.atvero.fanevero.itavero/iamvero.non tiidicimus eni 
autem/tu autem/at autem/fane autem 8C fic de aliis. Veru con 
iunftto aduerfatiua inprincipio oratonfs ponitur.Vt Te huc 
venturus.i arbitrabar.verum mea opinione deceptus rem alis 
tereueniffe cognoui. 

cxxx Memorie proditum eft. 

Memorieproditum:fignificat fcriptum e. MuU 
taenimtaliaornatiffimevfurpantur variis cum 
fignificantiis: vt memorie tradere/mandare fcrip 
tis/mandare litterarum monumentis. quorufer 
me omnium eadem vis eft:fed madare memorif 
aliud fibi v/detur, 

Memorif prodere vel tradere eft fcrfptam relinquere. Vnde 
resmemorieproditavelttadi*adicitur quein fcnptis reda* 
claeft:vtmemorigproditu eft romanos cum bello tuvirtute 
ceteris preftitiffe Memorie; traditQ accepim? romanos atroia 
nisorruduxiffe Mandare Iitteris vel litterarum monumetis 
idem fignificat:vt e gregia illuftrifi virorum fa&a Iitteris man 
data funt/ vel preclara nobilium virorum facinora litterarum 
rnonumentistraditamandataq?funt.Memorie mandare eft 
aio reponere fiue memori mete condere. Et qd pleriq? inepte; 
dicuntrerinerevtquecunq)didifferis:memori|mada.i.annb 
rno fige vel flienti tenacf us hereant.nichil te fcite exiftima ni 
fiquodmemoriemadatumfuerit&ficdeconfimilibus. 
cxxxi.Fallitmehecres. 

Falioverbutntueapud Cicerone. Fallitmehcc 
res dicim?/fallit te fpes qcl e fruftrat! 8t decepit. 



cm 1 2 3 



I 1 



10 



11 



TTTTTT 

12 



13 



11 



Fallo p decfpere 8c fruftrarf noiatrh exigit ffgn/ffcate illad 
guodalique fraudat:& accufatrh ffgnif/cate perfona que frau 
datur. vt hec rne Mellit opfnf o. Vf rgilius.nec me mea cura fe= Vir&/f.'r« 
felht In voce paffma petit ablatfuum fine prepofit/orie.vt fal= «Lhto . 
fus fum mea fpe.Sabincs.fa!I/tur augur/o fpes bona fepe fuo. ^ '""*' 
Ille fua opinione falfus eft ideft fraudatus. 

cxxxii.Miffumfacere. 

Miffum facere.i.dimittere:venu(tu 8C ornatfieft 
Namiffahancrefaciofignificatdimitto llla re. 

Facio verbum ornate ponitur cum hoc accufat/uo part'd= 
piali miffum in quolibet genere 8C vtrolibet numero pro var/e _, 
rate fubftantiui additi. vt te miffum fatio.f .dfmf tto.TeMnti 9 T ««n«i» 
nos miffos face pro fac. Antiquum en/m eft /mperatiuu 8C ab» 
foletum hufus verbf faciorquo tamen Ouidius vfus eft infec/i 
da epiftola. Philliface expectes demophoonta tnfi. Ite in epi= 
ftola laodomie ad prothefilaum.Et dicet referas arma face iC 
ta foui.nam ratio carminf snon admittit fac monofyllabumK 
longum.Sed hec miffa fadamus alia no minus vtilia didur f. 

cxxx/i/.Denequ/dem. 

Ad hoc cV feadem oratione dug h£ particule^ ne 
# quide pulchenime fut: fiqais faerit illis redte 
vfus:Nam cum ponuntur;femper aut aliquid d»s 
dum eft/aut mente concipitur. Vt ne audiui quis 
dem.Significatenimexempli caufa : nonJfolum 
non vidi fed neq? etiam audiui.Item ahud :exem 
plum. Philofophie^ ftudia democritus non folum 
nonintermittit:fed ne remittit quidem.Remitte 
re naq? philofophia eft remiffius philofophari. 

Ne pro non eleganter habet poft fe hanc di'<*/onem qufdem 
aliquo tamenfnterpoCfto.Totac tantfs vfrtutfbus ornatus eft 
Cfcero.-vt ne vna qufde ei deeffe vfdeatur. Adeo f/rma er/t rui 
apud me beneficii memor/a.-vt ne vlla quidem obliu/one abo= 
leri poffft vng. Vbi autem in prfma oratf onfs parte he partfcu 
k ponuntur alfquid interdumfubaudftur 8C fubucetur intelli= 



. • 



gendum:vtne vllasqutde gratias egit.ideft no.n raodo grattas 
non habuifcfedneqj vllas egit. Frequentius tamen in lecunda 
parte fententic locatur ad rem m''nore:precedete no modo cu 
negattone ad rem maiorem.vt h ic non modo michi no efl io-- 
cundus /fed ne gratos qutdem.Etfummatim voi inoratione 
latina ponttur negatio:eiuslocoferefempponipoteftnequi 
dem Quintilianus in primo.Gaudemus fi quid licentius dixe 
tint : verba ne alexudrinis quidem permitenda deliciis rifa SC 
ofculo exipimus. Democritus philofophus ex Abdera vrbe 
Trancie o riudus 8C hinc abderites vocatus eft:de quo vide dio 
gene laertium, Intermtttere. intcrlarare. interrumpere. vtciS 
qu-s coepto defift/t rurfum operaturus:ille intermtttit opus. 
$ic intermittere ftudium eft illud interrumpere. Remittere ve 
ro ftudiiyn eft ipfum diminuere 8C minus diligenter 5 ante il- 
Uidexercere.vtremiffioreft Iohf ni Iitteraru curaqan fuerat 
cxxxtii.De ordtne plurium fine cotudione. 

Sed ea qQoqj adhibenda diHgentia eft: <$ fiquan 
do plura ponimas prefertim fine copulatione g 
articulus eft;& fiidem videan? fignificarc:quod 
vehemetius fonat rnagis collocetur in calce vt tua 
.virtus.Iaudanda/probaada<eit. nam probada eft 
magis:c|> fit animi iudicio.magiftrat 9 diligere. as 
mare.colere.debemus.probatiffimos viros : oms 
nes homines]verentur/obferuat/admiratur. qug 
turpia.obfccena tetra. fceda funt:ea fugexe 8C afp 
nartfdebemus. Virtutis/officif fumma laus eft: na 
officiurahabetaccelTioneacliois Sedin hisquo 
<j ordo quidem fpeclandus eft.q>fi tria:quorum 
duo partem aliquam fignificent/tertium fit com 
muni 9 :id profe&ioplerucjjdebetinfine colloca* 
ri:nifi'fe habuerit quoda generis modortunc eni 
econtrariofft.quoclnuncliquidoac perfpicuo pa 



p 



tefaciam exemplis:ac prioris quidem exemplurrt 
eft.Omnis m adipifcenda virtute cura.opera-dili 
gentia.ponenda eft.eft enim cura confilium ani= 
mi/opera corporis/diligentiavtrucjj complecT:is 
tur. Item in republica plurimum induftne..labo 
ris.temporis ponendum eft. Amicos confilio/vis 
ribus/opera adiuuare debemus. Alteris nota ex 
empla funt.Nonfunt par fe res commode expes 
tende.-diume/honores/voluptates. Commodum 
enim generis locum detinet;cuius fpes funt muk 
te:puta quas modo numerauimus. Atqj ir,errVani 
malia quecj homines Ieones equi bonum viden= 
tur appetere ..Sed vtcuqj res fefe habeat fi multa 
funt quod pluris- eft debet poni in fcne. Iamad a. 
liaprocedamus»' * 

Hec regula in tres parfes diuidirur.Pr/ma eflguarido tnuffe' 
ponutur di&ioesfine copula intermedia idefignificantes vna 
tame maius 8C altera minus quicquai'mportet:tunc quemm? 
fignificatprirnoponi.'#que vehemetius in fine Iocari debet 
vtfiatgradatimaminoriadmaiusprogreffio.Terentius A* Terentius 
deonemeignuau/adeoingtatum/autin humanumputes vt 
neq? me confuetudo neq? amor necg pudot commoueat. Ide 
ieunucho.Pergisfcgleftamecum perplexe loqui!' quidaisfa 
crilega/quidaisvenoefica!' Omnestibi opes operam/ftudia" 
animum 8C deniq? meipfum tibi deuoueo. Laudare eft ore 8t 
vocealiquemcommendare.Probare eftaltcuius virtutemas 
nimo'approbare:hoc ergo maius eft illud minus quemadmo 
dum vocis iudicium animi iudicio eft in efficacius. Similiter 
diligere eft mediocriter/amare vehemenfer/colere cum vene' 
ratione.poflremumergo maximum eft. Vereti eft cumre= 
uerentia timere /obferuare eft venerari 8C honore quem ama= 
musprofequi.Admiratf eft obvirtutismagnitudinemadmf 
ratione capi.quare poftremum vehementiffimurn eft. Turpia 
ihotiefta/quevrru ftudiofn minimedecent. Obfcceua/ lafciua: 
fcurrilia.» ptei honeflate fordide ac petulater dicia at facta. 




wamtam 






Terentius 



Tetra.horrenda.ttephanda:infanda.Fceda que adeo execra 
da funt. vt narrata audientium aures offen iat:quare hoc vlti- 
mummaximumeft. Virtuseftanimehabitusipfam perfici 
ens atqjopuseiusbonu^eddens.Offcciumeftex virtutepro 
cedens operatio: 8C hoc quidem maius eft:quan ioquide laus 
omnis ab ipfa adione furgit.non enim ob habitus tantum co 
medamurrfed ob bonasfqueex illisenafcuturjoperariones. 
Adde off icium f inem effe virtutisrquia ob off icium exercen* 
dum ordinatur:f mis autem prgftantior efl hisiqug funt ad fi= 
nemrvt in morali philofophia latius difcutienium eft. Secfi 
da pars eft / fi tria fint in oratione quorum duocuiufpiam rei 
parrem tantumdenotant/Sftercium comple&atur totuitunc 
i Idd generahus fine collocandum eft.vt amic us amico confi 
lium,yires.operam.preftare debet:njmpeconfiliumanimi e: 
vires cor^orfs opera vtruq? comple&itur. Tercia pars eftlfi 
multa in oratione eadem ponutunquorum vnum fe habet vt 
magis commune ad ectera:qug fua lignificatione complecla 
tur:quod communius eftprgcederedebet: Kfpecialia fequi. 
vt omnis viTtus.fortitudo.temperantia.liberaUtas. lauie me 
retur:A.m'malia ratronis expertia«equi.boues.afini. longefot 
homine inferiora. 

cxxxv.De quifquis/ vt vtlvbi vbi. 

Multotiesgeminatioinquibufdam tam verbis 
in fi nitis q aduerbiis tanti valetrquanti id nome 
femel& ciicj.vtquifquis proquicucj/quotquot^» 
quotcuqj/quatuiquantus pro quantu(cucj/qualil= 
qualis pro qualifcuc^/vtvt pro vtcuqj/ vbivbi pro 
vbicuq$i.Et id aduerte diligenter. 

Quando ifte diftiones quis.qualis.buntus.quod.vbi.vf.& fi 
miles geminantur:fignif icant idenug fimplex di&io compo 
fita cum cuq? vt quatum quantum.t. quantuncunq?/ quoquo,',p 
quocunq».quotiens quotiens $ quotienfcunqi.Terenrius." II 
vbivbi eritmuenrumruumpamphi!um/8C addudum cura* 
bo.Etpetunthe d&iones geminas orationes.-quoniam vno 
verbofentenciamnoncomplent:vthoc quidem negocium 
j X a C 6 J?JF : vtcun $ ferent v,res « Pr? terea conponuntur p e= 
duafdiaionescumms.vtquiuis.quantuuis.quouis.vbiuis.a 



(ignificant idem quod /pfemetcompofite eum libst:vt quilh 

bet/quantuml/bit/quodliber/vbilitet/fcilicet indif£.-rentiam 

perfone:quantitatis:vel loci: vel cuiufpiam alterius rei 8C vn3 

tantum requirunt verbum.vt vb'ir's loci maneam is./d eft./n 

quocunqj loco placet vel petis. I.Iud et/am non eft om/tten* 

dum g> guis quicunqj 8C quifquis idem fignif icent :non tame 

eodemmodoinfle&untur n.'c.eofdemretinent cafus nam q= 

cuiiqtperomnescafusvtriulqjnumeriiptriplici genere de= 

clinatur nf c vllus cafuum ad integram declinationcm facien Qufeunqj 

tiumddeeir.Sedquifqu-sgemfnatadtdiofolumillos habet q.ufqms 

cafus fingulares & plurales qui nominatiuum fingularem fyl 

labis non excedunt.-ceteris aurem nominatiuo in fyllab/s <uj» 

aefcentibus catet.Quare in /ingulari numero nominatiuum 

habetinomnigenerc-accufatiuumcX ablatiuum vt qu<fq.us 

quemque quoquo q.ieque quamquamquaqua: quicquid quic 

qu'd quoqio-cC caret genitiuoSC datiuo fingularibus nomlna 

tiuum in iyllabarum numeto fuperantibus:non enim dicim 9 ! 

cuiufcuius cuicui.lnptutali numeto nominatiuum & accufa 

tiuum pluralem tantumhabet vt q^qui.quofquos.qufquequaC 

cuas queque queque vtroq? nominalitet fcriptoma qucq? vbt 

fccurda pars coniur.&io eft correpta:venit a quifqj 8C fignifi 

eat cmnia.de quo nuncfermonem nonagiramus.Etcaret'ge 

rvtfuo dat/uo 8C ab/at/uo plural/busrq? his cafus plures nomf 

natiuo f yllabas habeanr/ .. icimus enim nung quorumquorum 

quibus quibus Iicet emars omnes admittat cafus:vfus rnfque 

petiesatbitriumeft & ius 8C normalcquendtj huiufmodiex? 

crffcentescaftsrionrecipir. Etquoniamde comqofitishu 

/us di&ionis quis incidit fermomonvidebiturhuic loco /n= 

congruum id vnum de illis adiicere:g?.hoc nomen infinitum 

fiue pror.omenfnih/l, enim in prefentiatum refert J in nomina 

r/uo firgulari fceminini generis/K nomlnatiuo & accufatiuo 

plursli neuiri genetisjiabef qi.e vel qua:qucd no eft intellige 

dum de ipfo firr plici q <n di ffereter altera illarfi terminaticr.il 

m f d'ftis cafibus heat Dicimus em in fipl/c/ /n pdf A's cafi* 

bus fepet qu? nec vncj refte lcqueres dicerem 9 qna:fed hoc ra 

tionecopofitorum eius pofitum eiTe ccgnofcant oesnrcm af/ 

qua eius cotrpofita habi nt e in predictis cafibus 8C non a.Co 

rraa-iahab^nta&noncadquod clarius dinofcendum po: 

nunturdueregu?;. Prima.omniaccmpof/ra pronomurs cj 

gCftiamptonominis qu>'s habentia hoc/pfum pronomen in 

ptinc/pio copofiifonk:habent i noiatiuo fingLilari fcemminf 

ceneris ft i noiatiuo 6C ado plurali neutiius generfs.e. 8C no 



CSpoflfa a 
quis&qui 



g««- 






■VB 






a.vtqufdam.quiufs»qufcunq? quflibefchabent quidam.queufs 
qufcuncp quglibet 8C non quadam quauis quacunq? qualibet. 
Jtem quifnam quifquis quifpiam quifputas quifcpquifqhabet 
quenam qugpfam qugputas quf q? qufg* 8C non a. Secunda 
regula eftrg» compofita huius pronominis quis habetia hoc 
ipfum pronomcn f n flne 8C non in principiorhabent in nom! 
natiuofirgulari fcenvn nf generis 8C fn nominatiuo 8Cacctp 
fatiuo p'urali neutri generis.a. K non e.vt aliquis aliqua 8C no 
aliqug . ftquis f iqua 8C non f fq*;f . Virgilius.Siqua tui coridonis 
Virgfllus habet te cuTa venito/nequis nequa non autem nequ?.Virgili^ 
in oflauo enefdos. Atq? hos nequa forentpedibus yeftigia te 
ctis.Simplrcis autem nominis fnffnttt quis velqui innumero 
fingularimafculinigenerisdiipiex nomfnatiuus diuerfafvt 
fat's omnibus c6fta r )fortir; off rcia nam quts fnterrogatK no 
refYrr.quiverorefertnonautem interrogat:fn ceteris caftb^ 
eadem vcce huiufce pronomrnis interrogamus 8C referimus: 
excepra hac neutra voce quid:qua interrogamus folum refe* 
rmus vero nnq.Proinde abaltero neutrius generis nomina^ 
tiuo miiltudiffert.Namquodrefert K interrogat 8C adiecli* 
ui fungitur off i iornam fubftantiuum eiufdem cum eo gene» 
risnumeri Xcafusfibiafcifcitrvtquod muntsrquod donul 
nec afterum fecum adiectiuum admitritnf fi illud in vtm fub* 
franfut tr>- nfierft vt qnod bonum/quod maIum.Quid veto irt 
terroeat folum autindeterminatam redditlocutfonem cum 
ffgnif *'cat afiquid:8C fub^antiui naturam habet . Adiecttuum 
en! 8< genere& numco 8C cafu fibiconformerecipft.vtquii 
vtile/quid dignum rantis meritis rependantfSubftantiuum ve 
ro eodem cafu fecumnunqhabet fed bene i genitiuo cafupo 
fitumvtquidanimi habeslquidcauf? eftq»adme non vene* 
ris:queadmodum tertio 8C vcefimo precepto latius dec!ara= 
tum eft. Fandem feruant clifff rentfam tn neutro genere com 
pofitahuius pronomurs quis.&quf.namque?.o.ante.d.babet 
adiectiuorum feruant nattiram.vt quoddam/aliquod/ quodli 5 
bet/quodcunqjrfed que.f.ante.d.retinet fubftantiua funtrquid 
dam.aIiauid.quicqutdquicgqu ; ppiam.De quorum quideco 
pofitoru & firrplicis natura latius traAanda alius requiritut 
Jocus.-nec debetquifq iPoriiacceptiones:8CqupgramaticeIo 
cutioniconducutproprietates?vt exiguu aliquid relinquere 
aut cotenere.-nempeex his recre tntelle&is cerra patetai elo 
quentiamviarquibusfaneneglertis aut perperam intelleiflis 
n.e latinum quidem feimonemquifqproferrepoffet. 



cxxxvi.Accedir. 

Btidaduertediligemer:accedit pro additur cj 
vfitatum eft tam pulcherrimu videri debet. Vh= 
de 8C acceffio additionem fignat. vt ad meas mife 
rias mihi accedit dolor . i.additur, 

Accedcfe pro adire acciifatiuum vel loci vel perfone ff ne p 
pofitione requirifcvt acceffi patrem.Interdum adiungitur pre 
pofitio ad.Terentius in eunucho. Accede ad igntmhunc:iam 
calefces plus fatis.inde acceffus.us.ui.nomen.i.aditus. Guidi 
us Quo ferar/acceffum terra paternanegat.Accedere vero p 
iddi.SC adiungi.datiuum exigit. vel accufatiuum cum prf po 
pofitione.ad.vt malo'malum accedere folet. Ad mean\§>aup= 
tatem mihi acceffit 8C moribus.Inde acceffio:adie£.io/creme 
tum.vtfiqua tibi fortune acceffio fuerit:ne mei fis immemor 
oro.Tantus eft meus in te amonvt ne vllam quidem accefiio 
nemillipoffe fierrcrediderim. 

cxxxvii.De cofido. 

Confido non ficut quidatn arbitranf( nefcio quo 
pad»)conftruitur;fed iungitur datiuo/alias abla 
tiuo cafui 8C in his potuTimum verfatur: quf ad a 
nimum fpedant. vt confido tua virtute/hurmni= 
tate/tuo confilio/8C idem dealiis huiufmodi. 

Confitere eft fiduciam habere nec accufatiuum cum prepo 
fitione fiiper aut ablatiuum cum prepofione i poft fe petit vt 
plericjp arbitrantur.Sedveldatiuum.vttuehumanitati confi 
fus ad te confugere decreui.Vel ablatiuum f ine prepofitione 
Vt tuaCqua in omnes vterisjbenignitate conf ifus:opem tuam 
implorare ftatui.Simplex autein f ido modo datiuum habet 
Mantuanus.Fidite virtuti.-fortuna fugacior vndis 
Nonmanet:8Ccertam nefcit haberedomum. 
Modoablatiuum:vttuafifusbeniuolenua intrepidus teac 
cefff. A fido f iducia in bonam partem. A confido confidentia 
inmalam pattem accipitur pro malefaciendi impudentia 8C 
audacia.Terentius.O ingentem cofidentiam. 

cxxxviii.Credo pro committo 

Credoquoq? ^comitto/ornatilTimu e : vtcredo 
tibi conuliamea/credotibi grandem pecuniam, 

gii. 






Terentius 
Ouidius 



Baptifta 
Matuanus 



Terentius 




& ffcdealffs* 

Ccredo pro commitfo tranfitfuum eft Rdatiuum cumac* 
Vtf gilius cufatiuo poftular.vt ctedo tf b: negocia mea. Virgjlius. Aufus 
fe credcre ccelo.Intcrdum fidem babere etiam trafitiuum. Vt 
Quintiliarus in fcxto Crededum doctifT/mfs hominibus:qut 
vnicum adueribium folacium litteras putauerunt . Vnde res 
ncn cfi ctcditaquenon accepitfidem apudaudietes.Virgili 9 
Cradeiiuffur.onvnqcreditateucris Inde nomencredulusf 
qui credit. Vii gilh.is.fed r.6 eto credulus illis. Inuenitur hoc 
romen cum accufatfuon,tdianteprepofi:icnein.Ouidius 
Confcia mcns recrf fame mendacia tidet: 
Oufdius Scd-ncs in vicium credula turba fumus. 

£t crcdibilc quod credi poteft.Inct ediWe quod hominum fi 
dem ekce^it.Denfcp credere eft fidere:& datiuum folum pe» 
tit. Vir gilrus ; n bucohcfe f"0 fof mofe puer nimifi necrede co= 
Iori.Idem Non bene ripe cteditut. 

cxxxix Grandis/maiot vel minot natu. 

Grande adiedtiuum nomenproli vel e^tati con 

uemtvel pecunie^pecunie^ exemplafupra pofuis 

mus.Sed hic grandior neftore videtur:id eft vis 

detur cj> neftorem vmcar £tate BC antecedat:hice 

grandrs natu.grandi/Timus natu fignificat lons 

gceuum homfnem atcj admodum fencm. Et quia 

denatufad:amentioeft:maior natu ornatfiTttne 

fignificatfeniorem/ficut minor natu iuniorem. 

Grande adieftiuum fignificat magnum. & af tribuitur irer 
dummolivt grandiafaxa K edificia re e>e dictmus. Attiibub 
tur 8C pecun/f :vt hic grandi pecunia mulcratus e ft . Preterea 
proli vthic filiori>mefl giandior.IXnrq^etat. cVeerensqai* 
dem frequetiusivt hiccft grandisetate/euornatu.i.pfecra«ta 
fe/grandior fuo qfohannes.i.maiorerr habetetatem' gran* 
diP.imus natiu.annis cxpuo maturus fiue grandfuus. Natu 
veroablatiuiiseftffngularisetatem f7gnif;cam:& recrearliiC 
tiuiscuiuflibetgradusexcePumaut • d<minurnetu fignifican 
tibus addirur.vt ichannes eft maior natu cgo.i.fenior/ maxi 
nuis natu.i.antiquiP^rmus.Su minor r.atu tj lohanes.uuruor. 






i r 



|iin iiiii 

7 



i r 



i<: 



11 



i: 



13 



14 



Egofumminirmis natu frattum,i.minimam uiterfratreseta 
rem nadus. Neftor filius Nelei rex PyIi:trecentos annos vi 
xifle memoratur.vt ipfe apud Ouidium de feipfo refert. ! An= 
nos vixi bis centum iam tertia viuitur etas. 

cx!,De parenthefi 

Infuper haud illepidajfit interpofitiV nonnuncj 
in oraaone atc]j interie<£fca pare thefis : vt dedifti. 
ad me(que mea fuma eft voluptas) fuauifTimas lit 
teras.omnes amicos(nifi faIJor)plurimum admis 
ror.Scirevelimexte(eanacjjeft amicorum cons 
fuetudo)quid nuper i caufa marci antonij egeris. 
Etitademumre poftulante noftram oracionem 
huiufmodi interpofitionibus afpergamus. 

Parenthefislattne fnterpofirio dtcitur Keftintegre fen= 
tentiginteraltertus.diutfepattesinterceptio:iuobifqjl'emi= 
circulis a fenteriacui intcrponitur diftingui folet. Ea ornatif 
firr am reddit orationem: 1 i modo accommodate 8C deceden 
tet fiatrneqj nimium frequens:fed materia orationis expeten= 
te.vt me vltimafvt ita dixerim^fufpiria trahetem ad vitam re 
uocafii. Tu? Jittere fummam.Tmih i credej voluptatem animo 
meo attuIerunt.Virtusfvtmeafertfententia)cfteris digniox 
habenda eft.Si ttbt vita(quoddti tubeant)fit fuperftesmiirurn 
inmodum gaudeo:fin languida(quod fupeti auertantjvalitu^ 
do: ttiam fortem doleo. 

cxli.Deinctebruit. 

Hecresapudmeincrebruit:& fere fignificatad 
aures peruenit:& reinotidam fignificat. 

Crebrefcere frequenttus e(tc SC augeri fignificat. Virgifius. 
Crebrefcuntoptatgauie.indeincrebrefcere frequenti narraa 
tione diuulgan & ad cuiufpiam noticiam peruenire:& accu= 
fatiuumpetitfignificantem perfonam vellocumcum prepo 
fitione apud.huius rei fama apud nos increbruir. 

c x li i. Vt nos nefcire quid d icamus. 

Nefcio hanc rem/ ignoro/preter it me/ fugit me/ 
g.iii. 



Neftor 









■i 



Ouidius 

TercntHis 
ntflian' 



latet me/huius tei nefcius fum/ignarns furti / hec 
res Tcientiam meam fugit. 

Trifariam ref alicuius ignorantiamexprimere poffumus. 
Primo ponendo perfonam fgnorarem tn nominatfuo SC rem 
fgnoratam in accufatiuo cum iftis verbo nefcio/ignoro vt ne 
fcio huius rei veritatem. Secundo edtuerfo ponrndo re tgno 
ratam in nomiratiuoSc perfonam ignorantem in accufatiuo 
cum iftis verbis r i!gir/preterit/latet:qu? interdum fignificant 
ignotum & incognitum effe.vthuius rei veritas rre fugit/illl 
us rei noticia me preterit. Vfrgilius. Nec Jatuere doli rratrem 
f unonfs 8C itf. Tercio ponendo perfonam fgnoratem in no* 
mina^iuo aut aftero quocuq? cafu/ « rem f gnoraf am in genitt 
uo cum BHs adiedfuisnefcfus/rgnarus/infcfro/iperitusngno 

rans Vt hui 9 profe&o rei fum nefcfus/Iflius loci fum ignar 9 . 
cxliii.Reliquu eft pro reftat. 

Hoc reliquum eft.i. hocreftattperpulchre & ma 
gno cum ornatu idem fignificat. Exemplum eftr 
omnia tibi 8C natura 8C fortuna tribuit: rehquum 
eft vt bene & Iaudabiliter uiuas- 

Relquum eft pro reftat poft fe requirft confunAfonemvt 
cum verbo cp/afiuo.vtcuclaro polleas ingenio/ SC egregtos 
prec< p'ores n:<9rus fuers:reliquum eft vt litterts infudes, Ca 
tibt fuperi optimos preftiterint paretes/8C animum virtut' na 
tum.Tel ; quumeftvtproviribusbeneagas.Sic dtcimus nihil 
fpei eft reliquum: ille n ; hil pecunie reliquum feci, . 

cxl:iii.VuIgo.i.vbfq* 

Rumor eft vnlgo.i.vbicj} 8C comumter diciturS 
ornatus eft fermo. 

Comuniter barbare figmffcat fere apud ommnes fiuequod 
inrmnium oreverfafur.ReAcmmeflcoiunlim collefttni 
8C fimulrvt ilff c onmuniter vi<3'tant.Ouiduis.Diicp o comu 
niter omnes-.Vu'go autemadiierbiuftgnificat vbfqj SC quod 
> ineptepercommunitet('gn'ficatur.Terentius'Verueltquod 
vulgodici foletomnrsf bimallemelius <| alteri.Quintilfan? 
iti f ptimo.Yulg • diciturfcoeleranonhabereconfilfum. 






Vifgflfas 



cxlv. Acciperepro au 
dire 8C cognofcere. 

Accipere pro audire& cognofcerc peruenufre di 
citur. vt accipi rumonbus quorutn cft inccrt 9 au= 
dor. Accepi hominu fama:quf certo au&ore con 
tinetur. Accepi nucfis ideft nunciationib 9 :quos 
nuncios:& qui mittitur affert. Acccpi litteris qs 
pleruq? ab amicisaccepim 9 Et i aliis cofifib 9 locis. 

Accipio pro intelligere 8C cognofceremu^tuex ornatoraj 
tfonem :fi sccufatiuo iungatur & ablatiuo intercedente^Ierfi 
q?prepofitione vttibl bene fffeex tuis Irtferis acce,->i.Amicu 
meum bona efe valitudtne ex nficto accepi .'Virgilfus . Quo 
facere id poffis nofttam nunc acctpe mentem .PieteTea acci= 
pere eft hab.re fiue pati & quibufdam accufatiu ; s iuftum fple 
didsm Tedditorationcmvthic vu'nusleta1eaccepit.i.vulnes 
ratus eft. Accf pi tniurtam dadcm& c.luuenalts quandoquide 
acccpto claudf nda eft ianua dano. Rumor & fama vtdecla? Iuaenalis. 
rat autor differfit <j> rumor eft rerum nouarum fiue certo au 
toie. Fama autf m rerum recc ntium cerro autore vulgafarum 
Nuncus m odo ille qut nunc/at aliqu/d & tunc acliue eapitur 
modo illud quod,nucfatur 8t tutic pafTiue . vtquod vulgarfter 
dicunt habui bona noua fic redtfus dicitur letum accepf nun- 
cium.TTiftem de fratris obitu nunctG accepi.Idem fignificat 
nuncium nuncii vt iocunda aut tnftia accepi nuncia» 
cxlvi.hifce/hofce/hafce. 

pronominibus articulanbus demoftratiurs icon 
fueuerunt oratores addere fe adiedlionem I iis ca 
fib 9 q insdefinunt euphoniecaufa:vthifcehofce 
hafce pro his hos has. 

ptcnomen htcfn cafibus ereuntibus in s fu<cipit hanc fyk 
bfcamadifftoremcevthuiufce pro huius /hutufcemodf p 
hufufmodiihi ce pro his /hofce pro hos:hafce/pro has. Tere 
tius.hifce smabo tu ncn irftdtabf re:8c caphmtur hccccmpo 
ftta(ficut H fimplextfemoflratiue. Preterea in caftbus defme 



!.i 










Terentius 




13 14 15 










tibus iric eomponitur tdetn pronomcn cumhac adieclione ci 
ne vt hfc Aie/hf ccineihoccine/huncctneihaccine haccine hec 
cine fiCcapiunturhec omniainterrogatiue. k Ref oluuntut eni 
perfuum fimplex & aduerbium interrogandi ne. Terentius. 
hoccine.eft humanum faclum aut fnceptum hoccine eft offici 
umpatris.i.eftnehochumanumfa&umfhocneeft officium 
patris. Eodem modo ficcine aduetbium ideft i tc ue; vt ficc ne 
asceptabeneficia rependis. 

cxlyU.De tranflationehui 9 ,ppofitionis cum. 

Sepe prgpofitio qu£ pr^pont folet:poftponitur: 

eti a it fignificantia eade manet: 8C in qutbufdam 

quide fempenqug funtmecu/tecum/fecum/ nobif 

cu/vo&fcii/In quibufda quocjj no femper: vt quu 

cum quocu quibufcu. Te propter ac etia propter 

te tdem fignificat:8C ficquibufcu 8C cum qutbus: 

fitin his potiffimum eaprepofitionu. tranllato fit 

quo modo enumer abimus. 

Cum prepofito per anaftrophenpoftponitur interdu fuo Jct* 
fuali:vt,femperinab!atuiistuml!ngu/arfbus tum pluralibus 
thum primorum pronominum ego tu fui. Interdum 8C ablatj 
uis huius pro nominis quis velqui.Teretius vt habeas qui ca 
faltites.Eftmichifocius quocumfamiltatiter viuotfunt 8C a 
miciquibufcum iocundiflimatnichi eft confuetudo. Aliis iti* 
demprepofitionibus idcouenit.Virgilius.Tepropter eunJe 
extinAus pudor.Ouidius Te penes arbitrianoftre,viteq?ne-- 
eifqj. Vir Ule quo de verba modo feci adeft.id tamenfrequeti? 
catmine quamprofa vfu venit. 

cxlviii.clam prepofitio 

potius qaduerbium. 

Clam plerucjf prgpofitio eft 8C nonunq aduerbis 
um:fedoratores pr^pofitionempotius accipiunt 
fiue iugantur ablatiuo vt prifcian 9 fetit/fiue acT:o 
quod opinatur donatus. vt clam me profedtus eft 
ideft me nefcfente» 



Clamppofitioablatiuo pocms iungftnr .Teretfus neccfam TerentW 
te eft g iili vtreq? res inutiles fient.i.non ignoras.lnterdum ad 
urrbium fcilxet nullo fequete cafu 8c fignificat furtim.-Iateter 
vtclam frgreffus e:8C rurium clam abfcellit. Inde clanculum. ,_ 
Te recius.lnuidere oes michi 8C mordere clanculumjnde cla Terenttu» 
deft/num.'furtiuum occultum & lates vt clandefhnum odium 
clandeftinum incedium. Palam ei oppofita didio aliquando 
ppolitio eft vt palam omnibus hoc fadum eft:aliquando fid=» iHUcnalfs. 
uecbium. luuenalisFiet ifta palam 

c xlix Coram & ppofito & aduetbfum 
Coramcumaccentuinprima fyllaba prepofitio 
eft:# quid fignifrcet nemo eftqui nefciat:cu acce 
tu vero i vltima fyllaba: aduerbi um pulchen . mu 
eft fignificans(vt ita dr'cam)prefetialiter: quo fre cicero 
quentiffime viri dorfh vtuntur. Vt apud. M. Cf = 
ceronem Cupio tecum coram iocari.i.prefentiali' 
ter.Etiam coram tecum loquor. 

Coram ppofirio inconfpeclu fignificat.vtcoramiudfceeau 
famegi.Corafenaruorationehabuiideftante fenacores. Sed xrj t9 :y 
cum aduerbium eft :fign!'ficat pfentialiter. Virgilius cora que S , " u s 

cjueritisaffuCumfchitecncoraIoqueiinondaturcopra:has f Tetrt , ■■ 
adte litteras dare coftif ui.Tereti 9 . Ah vereor hos cora te Iau= er «»«U8 

dare. 

c I.De aduerbiis in i & in u def inentibus. 

Multa aduerbia in i oefita etism m ipfis ^pifto 
lis funt pulcherrima:fed hec imprimis. ruri vefpi 
domi belli. Multa item in o:ferio/c6fulto/poftres 
mo/falfo/merito/precario. Ccteraveroin eode 
exiru deftnentia haud in frequentifunt vfa ora= 
torum. In u veronon multa lut:diu cuius fignifis 
catio manifefta eft:interdiu quod eft quafi infra 
medij diei tempus/& noclu pro norfte quodmas 
gis nomen. Vhde diu no&uq? dicimus. 



— - 




Aduerbfa f n f termmata orationem venuftatn reddunt.vt fo» 
hannes ruri vitam agit. Terentius.ruri fe continebatmepe ibt 
aduerbtum eft non nomemnomtnaltter entm rure dicjmus. 
Terentius.ex meo propinquo rure hoc capio comodi^ Vef 

Terentius peri:tempore vefpertino aduerbium eft Teretius.nun<jtama 
ne egredior ne<£ tam vefperi reuertor quin te in agro confpt* 

Ouidius cer rodere.lbf vefperi aduerbium eftmominaltter enim in ab= 
latiuo fingulari vefperedicitur.Outdtus.Seroq? trahens avef 
perenomen.multadomi egregiafa<aa'geffit:belli vitamegit 
pro in domo i bello Similiter aduerbia in o vt letio ideft cttra 
iocnm vt ferio loquonconfulto ideftpremeditate &ex conlt* 
lio:vt confulto id feci ideft debfta opera fiue ex fnduftria. Stc 
etfamdicimusaduerbialitercompofito ideft cxconuetione 

Virgflius vel jkcVprius inito. Virgilius Compofito rumpit vocem & 
medefttnat are.Poftremo vel poftremu primo vel prima.Vt 
te nunc poftremo alloquor.Falfo 8C vero vt hic falfo me accu 
fat vero hanc rem cognofcormerito ideft dtgncvt merito te a 

plynfus mo ob fingulares(quibus ornatuscs)virtutes.Precario per p 
ces.Plynius deviris illuftribus.Etquafiprgcario regnarece^ 
ptt.Aduerbiainufuntdiuprolongo temporis interuallo:vt 
tam diu te videre optaui. Nec dicedum eft diu eft q? ego te no 
vidi:quin potius multis antediebus te non vidi:vel multo an 
tepore mfchf vff 9 no es. Inter diu tepore diturno ficut noftu 
tcpore nocturno.vt pleraqi afalia interdiu dormiunt St noftu 
vigi/ant. Diu pterea capitur nonun<j pro diurno tepore vt diu 
no&u.]; litteris fnfudandum eft. 

c I ftNullus pro non 

Nullus a um nun<| pro'non:prefertim fum es cft 

verbo adiundto.vt nullusfum.i. interiiRefpubli 

ca nulla eft.i. extin&a eftadcg ornatiilimu fuerit 

Nullus pro non cum verbo fuftantfuo nullo altero fequete 

Tercntfus nomineponitur.Teretfus. Nullus es geta.t.perfftf:occidilti. 

Ouidius Ouidius procg viro.qui nullus erat veniebat ad aras ideft qut 

pferat. Vbii vero alus adiungttur verbis aut ver bo fuftantiuo 

aliquo nomine fequete nulIus;foIitam habet f f gnificationem: 

vt nullamichi fine te eft voluptas. 

c lii. Prefto fum ideftaffum vel appareo 

Prefto fum fignif lcat affum 8C fere appareo: 8C fic 



P" 



idcmaducrbium ciufdcm vcrbi modisomnibus 
ac temporibus peruenufte conne&itur in eadem 
quam modo pofuimus fignificantiarvtprefto mis 
chifuitferuus tuus vrbemingredieti.i.affuiV 

pre fto non fignificat paratum vt pferiqjputat dicctes ego 
fumpreftotuisobfequiis fedideeftc|/preles:8C verbofubffas 
tiuo per omnia tempota & modos adu&um: explicatut pet 
verbum af um coftmilis numeri perfonf K tempoiis vt cum 
nobis eudem f ueritrero prefto.i.adero.Cum litreras ad te da 
re vo!ui:non fuit prefto mihi tabellarius.i.non affuit. Aduet 
b'umdicitinanaIog!a:ficutenimaduerb!'um adieclum ver= 
bo"ipfum determinat ita nomen prefto additum verbo fubfta 
tiuo adiacet ipfi more aduerbii. 

cliiiJicet mihi bono vito efies 
vel bonum vitum. 

Licet michibonum virumefte & licetmichibono 

viro effe:vtrunc|j latine atqj vfitate dicitur:fed id 

pofterius magrsoratorumeft» 

Infinifiuusvetbifubfantuifcfl/cet effe finemfnatiuuau= 
eedentem habe at.habebir « fequere vtcupio tibi effe bonus 
amicus & non atmcum.Si vero obliquum precedete habet vt 
genitiuum datiuum vel ablatiui m:eiufdem cal us fequete obli 
quum I.aberepoteftivcl accufatiuum pc ft fe:tametfi obliqu 9 
cafus prfcefferit Et ijuis tunc diueriis cafibus interponi con 
tra verbi fubftsntiui natur&m vtdraturmullum tameneftcon 
tra grammaf icf legis viciummam facile fubauditur accufati 
uus verbo fubftantiuo pre ponedus.vteft patris effebenf gnu i 
filiosJnteteftfcoIafticiefief udiollm & irodeflum.Ouidi? 
£t tute non licet efi e nrhi.lde.quo mihi rommifib nonlicet Ouidius 
efte piam.Sic licet mihi effe dc &o vel doctum:ptobo vel pio 
bum&ficdealiis. 

c liiii.Perpetu- m &imperpe= 
tuumaduerbia. 

Perpetuum SC imperpetuum aduerbia pro eode 
ponuntur 8L eis frcquenter vtimur- 





13 14 15 



o — 

3 = 






■ *" - 


'— — = 






i i — = 








Ul— = 






Outdfus 
VfagPuu 



. Perpetuum_8Ceuis eompofitam tmperpetuaTn fignificant p 
petuitatem tepsris 8C iugem durarione.vcmeus in teamorg-- 
petuum durabit Virtasimperpetuuinan;t:nillo intericu ca» 
iura.Dicimu»8C perpetuo aduerbiun.Ouidius Perp^tuoqj vi 
rens buxus.Siceternurn 8C in?ternum aduerbia funt.Virgili' 
Erernmnqj yale dUciff ime palla.Inetemum tui apud me erft 
memoria.Sic longun aduerbialiter pro longo tepore. Virgu 
Iius in bjco, Ec long jm f jrmofe vale:vale inquit iolla. j 

c lv. Deuincio pto obligo. 

Diuindo verbam pulcherimum eftrtamen pre* 
cipuegpiftoliscongruit. Significat & deuincio 
obligo 8C deuin&us oblig«:us:ficut « f$peobno 
xius;qaod non folum tri to more figmficat qx>i 
notumeft:fed etiam deuin&um. 



«/.^««^tuiatiuum ccarjiatmj lequete ppoiicion.w. rnc 
iibi oes fummo deuinxitamore. Egs liim tibi vera deuinft? 
chantare.Obamoreillumquo vterqj mutin deu ; n£fci ftimis 
te vt id facias rogj. iPreterea fignif icat obligo 6C ean ie cum 
YV*h*&. P rlore leruaC conftru&ione. vt fum tibi ppenu fertiitute deui 
xcrennos Clus Metibiinnumerisiifdeqjmax-misbeneficiis deuixfti 
Teretius.fperoconfuetudine«coniugio bberali deuinftam 
chremeexhisfacileemerfutummilis.Obnoxius itide ob!u 
gatusfigniftcat:vtquodvulgaiiter dicuntego multum tene= 
or tibuuc elegantius dicitur ego fum tibi plurimum obnoxt* 
Pretereaobnoxtus eft fubiectus vt Variis cafib 9 « morbis vi 
ta noftra obnoxia eft. 

_ „ c ^vi.ColIocareapudaIiquebeneficium. 

Ccllocareapud aliquem beneficium eft alicui be 
neficium facere; vt apudgratos viros beneficium 
collocafti. 

Collocare apud aliqne beneffcium eft mer-tum 8C bene ffciii 
fn alique conferre:» accufatiuo fignificanti perfonam iungrt 
eum ppofitioneapud vtqufcquidapudingratos beneficiicol 
locatur:id totum pr orfus perditur.Si qufdapud me beneficii 



collocaneris n5 me ingrat um fenties. Cumulare altquem me 
titistbcniftcusi iowsimi leribas: pene idem fignificat vt rae 
amplilfimisjque tua eft liberalitasjbeneficiis cumulafti 

cIvii.Gratif cor. 

Graaficortibihancrempreclare vfurpatur pro 

gratum facio. 

aracificariverbum deponens eftgratum facere, «dattua 
figaificantem perlonam petic adiuncto interdum accuiatiuo 
fignificanteremquegratafitcuig:vcquoiuiculte dicunt fa* 
ctes raihi magniun piacitum.fic pottus dicendum eft. Michi 
profeclorem facies^gratiirunam.velhacmremihi njn pa 
ram gratiftcabere. N uliura pro te laborem reculauero dii m 2 
tibi gratiflcari fenfero.hac ctot rem gratificaooc vel hacm re 
tibigrauficabor. 

clviii.DctnduIgeo SCignofco. 

Indulgeo fane verbum eft aptiiumum 8C fplendi 
diornatus;quod 8t datiuoiungiturl8C ferefigni 
ficatdooperam/atcjt itaexponuur. vthic nimio 
fomno indulget.i.nimis dormit/nimio cibo fdul 
get.i.iumis comedit.de alits confimili pado.In= 
duigere preterea quafi concedere:eft verbum Iu= 
xuriofam quandam defignans clementiam: 8t iti 
dulgentempatremappellamus lenioreerga Iibe 
ros ingenio.quare 8L ab ignofco plurimii differt 
Eft enim ignofco parco id eft do veniamfiue ex= 
cufatu habeo.Ignofco tibi fiquid( exempli caufa) 
admiferis fceleris.Indulgeo vero & multa agere 
impune queas.Quorum verborum difcrimen di 

IigentiiluneconUderatum eft. 

Indulgere modo operamdare f igniffcat. VirgiliusQuid infa 
noiuuat indulgere labori.hic genio indulget.i. voluptattbus 
animfiIaxat:idulgetbaccho:ftudio.i.vino vel ftudio dedit^ 
eft. Modo pmittere vt que velis lmpune facias eV pro 1 beri a 
nimi arbftno licenter agas.vt hic aio tndulget qui quicqd ap = 

h.i. 









Vfrgitfus 




13 14 15 




petit animus laxis concedit habenis. Matet indulget filio:8C 
precrptordifcipulisjqui omnfa difcipulos impune agere ft= 
nit.hinc indulgentiamollicies animuleuitafcg 8C citra hones 
Matuanus ftum clemeria . Mantuanus blanda patrum fegnes facit indul 
gentia natos. Nnec apud probaos autores indulgentia veni ; 
am fignificat.vt multi credunt optantes deum concedere in? 
dulgentiam pecc£torum.Nullienimdeus concedit indulge- 
tiam.i.licentius peccadi impunitatem:fed pro fua pietate \re 
niam c3cedit:hoc eft pcit & ignofcit malo petpetrato.Igno= 
fcereautemeftcommiffocriminipatcere: 8Cveniam dare/& 
meritam penam remittere. vt ignofce quefo meo errori : que 
poilhac nun<j commiruirus fum.huic cu ! pa ignofcenda eft q* 
facile veniammeretur.Ergoignofcetead preteritu fpeclat: 
indulgere vero adfufura.Ignofcere bonorii eft:»ndulgere ma 
lomm.-q ladoqmde bonus nunq i ndulget vt malu ipune fiat. 

clix.Tantus & quantus. 

Tantusaum eV cjaatuseodemodofe habent in 
oratione: vt raro alterfi abfqj altet o ponatur vt co 
do hec tata e:quata atehac vnq fuit. Tribuis mi 
hi tantu quantu necagnofco necpoftulo. Tantai 
te eft dodfaine:quantu i do&iflimo folet ee viro, 

Tantus & quantus fibi mutuo refpondent vtalterutro pre* 
cedente alterum fequatur. vt.Tanta eft tua virtus quantam fio 
mines predicant.inde tantum 8C quantum aduerbia limileffl 
feruant annexionem vt tantum te amo quantum tua reqrunt 
merita.Iuuetialis.Qu5tum quifqj fuanumorum feruat in ar= 
cha:tantumhabet&'fidei:interdu alterumeorum fubticeee 
tur ec alterum exprfmitnr.Inuenalis.Crefcit amor numt qu5 
tum ipfa pecurria cTefcit. Aliquando tatum aduerbium eft tx 
Quintilian^ clufiuum fignificans folum vel tantnmodo.Quintihan 9 Iibro 
feptimo.Nemo expedet vtalieno tantum Iabore fit difert?» 
r clx.Talis&qualis 

TalistV: quali s alterutrum creberrime ponif craro 
vtrumqj.vt talemfolemus fentirebonum virum: 
& fubintelligimus qualemdiximus.Etcontra. 
Oratio eft illuftris qualis alter nullus reperiatur 
Verum hec de his fatis. 



Iuuenalis 



Quintilian 9 



Talts&qualis licetmutuamhabeant fepfus connexionem 
Vt cum vnum preceffer jt alferum fere fequatur { vt talis eft tua 
beniuolentia qualemfama prius accepi.Sgpe tamen vnum fi= 
nealteroponiturvtcumquisaltcuius virtutes memorauerit 
& fubiungat.Talem profe&o vtrum fummis ex tollere p reco 
ntis equum efkibi talem relattue fine altero expreffo ponitur: 
ItemCicerocIariffimosfuitoratonqualem tc quinttlianum 
furffe ambigit nemo.Interdum poft talts ponitur qui pro qua 
lis.vt talem te velim oftendere quem omnes laudant. 

clxi. Velpro etiam. 

Vel pro etiam particula in multis Iocis reclifTime 

congruit vt hanmbal fuit imperator vel omnium 

primus.Tua eximia virtus vt te amem vel .rmxis 

mcimpell it. 

Vel coniun&io difiun&iua figniflcat aut.Quitilianus Ubro 
primo. Ipfms magiftri(fi tame ambictofis vtilta preferet)hoc 
opusfit cumadhucrudtatradabitingoeniamonftatim one 
rare ir.firmitatemdtfcentium fedtemperare vires fuas: 8C ad 
intellectum audientis defcendere nam vt vafcula orts angufti 
fupei fu;am humoris copiam refpuut; fenfim aut influentib 9 
veletiaminftillantibus complenfunficanimi puerorumqua 
tum excipere poffint videndu eft. Nam maiora intelle&u ve= 
lutparum apros ad percipiendum animos non fubibunt, AIi= 
quando fignificatetiam.& tunc cum multis diclionibus:tum 
fuperlatiuis & adiectiuo folus pottffimum adiungitur.vt cice 
ro oratoreft vel omnium clariffimus.Quintilianus Iibro pri= 
mo de grammatica Quo minus funt ferendi qui hanc artem Quintilian 9 , 
(grammaticam intelligens)vt tenuem ac ieiunam cauillantur 
que rrifi oratoris futuri fideliter f undamenta iecerit quicqutd 
luperftruxeris cor, uetmeceffaria pueris:iocunda i errfbusrdul 
cis fecretorum comes:& que velfola omniftudiorum genere 
plus Iiabet operis cj oftentationis Deniqj vd pro faltem acci 
pitur vt f i ron te coram videre: vel Ittteris tuam cognofcere 
valitudinem concedatur cpto. 

clxii.Verfor/ 

Vcrfor verbu in frequentiffimo e vfu veterum ac 
difertoru hoim/perdiffufaqs eft eius verbi fignis 
fiatia ac denic]} variis pot ratioib 9 exponi. vt ego 

h.ii 









Terentius 



Virgilius 



verlor injhtterarum ftudio.f . do oper am littera* 

rum ftudio. Virtus circa difficile verfatur. i. virt 9 

indifficili confiftit.verfamur intenebris.i . fere 

fumus ac viuimus/cV quafi ftamus in tenebris Et 

(quod eft exemplis fuperioribus dedaratu)daos 

fibi plerumq^cfrequetiuscafuspoftulat.nam at 

accufatiuo pr^pofita circa:aut ablatiuo in pr ecede 

te.Nam cum accufatmo vt ante fudum verfari/ ad 

portam verfabaturperrarodicl:afunt:fed quem 

admpdum ceteris rebus oibus ita huicfummaad 

hibench eft diligentia. 

Vcrfari vcrfcum deponens fignificatefie fiue~confiftere:iun 
gitur accufatiuo cum prepofitione circa vel ablatiuo cfi pre* 
pofiticne in.Terentius.Ah nefcis quantis in malis verfer mi 
fer. Hic in ciuilibus verfatur ntgociis.i.citca res ciuiles ani* 
mtm inttndit illifqjoccupatur.Gramaticacircalatmifermo 
nis corrpofitionem contextumcjj verfatur;reihorfcaverocir 
ca orrati m. Aliis prepofitronibus adirdtos cafus raro admo 
dum habet. Vf rfor itidf m pafiui m eft huius fre quctatiufi vtf 
io as are.-quod frfquerer mutare autaio sgitare fignificat.Vit 
gili^Sors c tr.nia verfat. JcVir.At cyiherra nouas artcs noui 
rectore vc rl st corfilra. Ft rcc ficut f ignif icaticntm bafceta» 
Ifem.-ita tc c6ftiu<9:ionrm.vt omnia cjco Turbine verfantut. 
clxiii.e niuero firautem. 

Nonuq due. pticule ornatiffig c6iungutur:quarfi 

eade fit vtriufqj fignificario. vtenluero.na g> exs 

pledafetetia altera dutaxatfifficere poterat. tt 

fi militer fiaute:ca coplcnde fer erie eo I Icco aut |> 

ticula nullam cmnino vim habet. Sm enim per fe 

fignificatfedfi. 

Jnferdtm due coff Afones id?pe n'fus fignificates fibi con 
ha raturrqLoSfalterafoIucrnaasgrs &ro triictis fignlff 
catffiis denotade adiugilf.vt eniuexo pro quia. Iirmefas tifci 
gfas ago.eniuero mihifcenignifiie ope tuIifii.Siruuitefignifr 



cat fedfirq.iod altera pars (cilicet fin per fe fignif/cat. vt fi vir 
tutem colueris omnibus eris gratiff imus:finautem fecus fece 
ris 8C deo 8C hominibus eris inuifus. Apud probatiffimos aut 
autores nung finautem figuificat 1 e 4 fi nomguis pleriqj yul^ 
gariter loquentes id aftf uere conentur/ 8C iaea. fignificatione 
uccipi contendant. 

clxiiii.Quoad pro quoufqj. 

Quoad pro quoufcj? non minus ornate ponitur cj 
latinc vt volo-i vrbe effe quoad tu redeas.Ita i ple 
rifqjlocis confimiliter accipi poteft. 

Quoadfignificatquoulq?:8C modoad^terita refertar:vt te 
expecliuidomiquoaivenifti.moadfuturfi SChoc frequeci 9 
ytte fumo,pfequaramorequoadvixero. Vn noabre notat 
Aulus gellius exactiffimus autor ide tepus fignificari cfi dici 
ra 9 .TtDi amiciffim 9 ero quoad viua 8C quoad moriarillic em 
totiusvite fpaciiicople&itur oratio:hic vero vitf terminum 
tC interitum:finitut aut eo primum tempore 8c vita 8C poeni 
tus eodequomorsvitalemaufertfpiritum 
clxv.Sufcipere. 

Sufcipere no folu(quod tritus/vulgatufcjj vfus ha 
bet)fignificat quod eft fuper fe accipere&quoda 
modo adducere aliquid.ied ecia perornate pofi= 
tfiin gpiftohs comenclatu habere, vt fufcipit Gice 
rone cetar in fuis aduerfis rebus:que vtiqj poftre 
ma fignif icatio haud quaq(fiquis infpiciat accura 
tius)a priore illa aliena eft. 

Sulciperevulgataftgnificationeeftaccipere vtmagnos £ 
te labores fufcepi mfta abs te fufcepi benef icia. Teretius.por 
ufnciifufcepifti dura;Pretereaeftcomedat5here:vthunc mi 
hi amicuTimu meo noie fufcipias velim. Ego tuis in negociis 
tefufcipi3.i.c6mendatuhabebo:g? fiquas commedatos habe 
mus illos in noftro p refidio tutelaq? accipere videmur. 
clxvi.Pofitiuoadiundanegatio con 
trarii pofitiui pleriig? vim tenet. 

Optima quoqj ratio eft vt pofitiuo cuipia adiun= 
danegatio cotranj pofuiui vim ac fignificatone 

h.iiu 



Tercntius 




teneat:fed no ita plene/tame accurrate illa exple 
at.cutus rei exepla fubiicramus.hic vir e haud im 
probus:fignrfrcatenifere hunchomine ;pbiipo 
tius q iprobu ee habendtl. b't philofophus haud 
ignobilrs/hiftrionorllepidus/miles no inftren= 
nuus /ciurs haud malus.na i hiseorucpfrmilibus 
redfcius atcjj vfitatius dicitur qfi vis laudrs cuiufs 
da e.fed quafi dinute 8C quafi defraudatelaudis. 

Ctim aliquod pofitiuum exornare voltimusrcontrario eius 
negatypne prcpommus tafnnoibusqin aduerbifs vtdedifU 
ad me" litwras no i/ocundas.i.iocndas . Non fu huius rei nefd 
us.Ibfiannes Iiaud litteiarG imperitus eft.f.peritus . Iltisem 
binis negationibus aff irmat/ua aiTertione per liptote denota- 
mus.Et quis ron vfq? adeo petf &a e per negatione vt affir^ 
mationelignif/cantia:maiortame eftdecor & oronisornat 9 
vt no mediocritft te amo pro multfi: n5 paiu gaudeo p val= 
... de. . Hiftrio q in fce na alioru geftus effingit& qproximeimi 

^ 1 "" tatunlndehiftricnfcosnioresdidmus/exh/ftrionatumle* 

uitptero gefticulatoriam. 

clxvii. Peto hanc rem a te. 

Quod gratnaticr drcut peto tibi hanc rem:ornaA 
tius nec minus latine dici queat:peto hancreate, 
Etidplurimum Cicero inepiftolisconuttuit. 

Peto pro poftulo duos quideaccufattuos habere poteftcu 
yerbu fit vehementiff ime tranfitionis . Veru loco alterius ac* 
cufatiui perfonam f/gnif icantis ablatiuu potfus habet ca pre 
pofitione a vel abzvt petiui te auxi.'fu;ftc ornatius;petiui abs 
Terentiu» cetauxiliu.mterd5 & oro eiufmodi eft nature. Teretius in an* 
dr/a.Imo vero nuc maxime abs te oro atq?poftu!o'chremes* 
Alia eiufdem verbi fignificata huic Iocq non conducunt: que 
confulro relinqutmus. 

cIxviii.GonfTcior pro pereo. , . 

ConftcYor pailiua voce crebro vfitatum eft pro eo 
fere quodeft"pereo:vtfenio confedhis fum.i. con 



fumptus vt vfr inops ac mifer fame/frigore/dolo 
rec6ncitur.# ficannis/etate/& ftudiocoficit" /ac 
merore labore fenio cofect 9 & de alif s fic pmltis. 

Conficiot pto.confumor/attenuot/debilitof habet ablati^ 
uumfineptepofitione vt animus.meus dolore conficitur ob 
tua aduetiitarem. Virgilius.Tum me confectucutis fomnocg 
grauatumjde in tertio eneidos.marcie cofecta'fuprema . Sic Virgflius 
ergovenuftedicimus:corpuslaboref& animusdolote con= 
fe&us eft.Sum confeclus moleftiis.A]ia huiufce vetbi fignifi 
cata abunde apud alios traduntur hic n on.rep e tend a. 
clxix.Ablatiui cum participioru tu alio 
tum per uenuftam reddunt crati onem. 
Ablatiui cafus non parncipiorum folunuyc:u eti 

amomniumalioruminoratione perconcine po= 
nunrur:prefertimfiqua fuerit temporis fignifica 
tio. Et de par ticipiis quidem matufeftum e . vt re 
gnante O&ouiano cefare parta efl: vniuerfo orbi 
pax quafi qua repeftare regnabatodrouianus ces 
far.EtaIiud;Dionyfiofi'racuffs tirannide geren 
tegrauiffima in ticilia beiJagefta funt.i.in quo te 
porefiracufanorumtirannus dfonyfius erat.Sed 
eode quo«j modo alia cjda. fe habent noia maxie 
fidignitatuSC honoru:vtCornelio 8C galba edili 
bus curilibus acte. funt in theatro fabul£.Quida 
addut par ticipiu exi ftetibus .Sed nos,phibemus 
(cpadvenuftate oronis no ptinet)addi oporterc 
Etide Scipionecofule pceni deui&ifut. Scipioe 
imperatoreeuerfa eft Numatia 8C reliqua huiufc 
modtpariter. 

Cum dug f uetint orationes de fuppofito SC appof ito ad di 
uerfafuppofita telate &per aduerbium ttmpons coniuncte: 
verbumfcuiaduerbiumilludadiacet ekgitius in ablatiuum 
pattfcipiimutawr remotoaduerbfc>:& illius fuppofitum 
r h.iiu» 


















■ . 




























■ ■; 





Vfrgflius 



G&ouian 9 



Dioryfius 

firacufanus 



«tiam in abfatiuum fubftanffuum fllius patticipii .Etinterdfi 
conuertituripfumverbumiparticipium prcfentis temporis 
vrpotefia&iuumvelneutrale fueririaut deponens prefentis 
temporis rationem habeat:vtcum imperaret auguftus noua 
falus mund o excrta eft;ftc elegantius dicitur. Jmperante au= 
gufto noua fafus m fido exorta eft.Cfi fol ontur fugiunt tene 
bre;ficvenuftii!S.fo!eorienteiugiunttenebre.n6nug verbum 
mutatur in parttciptfi preteriti tcporis f i vtdelicer p . fliufi lit: 
aut df pores preteritu tepus f ignif icat.vt pofttjtue. lttterf mi 
hiredditefuntmiroarTeftusfum gaudio:fic. Tuis mihired 
ditis litfcris miro aff t &us fum gaudio. poftg fol exortus eil 
fugit vmbra ro£fs;venufti 9 dicitur.foJeexorto fugit vmbra 
no clis . Debef aute(vt prius dictfi eflyille due orones ad diuer= 
fa referri fuppol ita.nepe fi ad vnfi refcrenrut & ide fuppofitu: 
tfic alterif Ver bfi no mutandu e in ablatiufi participii fed noia 
tiuum.vt cfi domii intraui nficifi offendi:no dicedu eft me do 
mfi intrantenuciu offendi:fed domfi intrans nunciuoffendi. 
Cu mitis occupatus fum negociis non poflum tuis reb? inte 
dere.no dicedfi eft me diftraclo multis negociis no poffu tuis 
rebus ammfi fntederc:fed multis occupatus negociis no pof* 
fum & c.naprimaoratio SC fecfida eodeligantur fuppolito. 
preferea noia dtgnitatfi cocreta pofita cii noibus propriis 
eorfi qui illis drgnrratibus furcti f unt in ablatiufi tiafferfitun 
vr Cicerc ne co!u'e ie prelTa eft & extir cfra catiJine coiuratto. 
Kanibalecarthagirefiuduce vsftataeftitalia. necdebet ex« 
pref e ibidepon participifi exiftes m ablattuo. Verbu ad ex? 
pjicandu oratione poteft i ubaudiri.Virgiltusjinfeptimo enri 
dos.Ko vol ts re ge latino.Diuitis vber ?grt troie. ueopuletfa 
di ertt.lc 3 e tn bucolicis.Tecj; adeo decus boc ceuf te cofule in 
tbit. Cfiouianus cefar Julti 'nimprrio romano fuccefTor Q 
tcfe oibf ditic nt rc rr anorfifubiccTiorediutius cpfata pace 
pccatc orW rtflriuit:fi.b quo humani ge neris pfiflimus falua 
tor fah riff ra hoirus afiultt pace.cuhufc orli natus homine 
irif rito danatfi e xiI*'o.'offenfo patri recociliautt . Dtonyflus fi 
cile tir?nr us erudeJis & facrilf gus:cui eode noie & monbus 
fiJrirs in nranide fuccefTit;hic tarde cb fuorfi imamrateflagis 
donw f «rscufts pulfus. Chorinti Iudum htu rarifi aperuit vt 
narrat Valerius. 

clxx.de genitiutV "cfipotTf ffiuis proncminfb* 
Deer etismtrm gramatice- c craforij genirruoj 

cjiducucj cafualmcum pcffeffiuis quocucj} cafu 



Terentius 



prolatis cuiungere:quod & Prifcianus tradit. vt 
mea caufa venit & cj terorum amicorum. Meum 
agrumiC marciathonii popnlatifunt.tuoamico 
& fratris gratificare: tuum imperatorem feclare 
$c coriolani. nofter ac f ratris amicus:Sua ille con= 
fiditSi ciuiu prudentia:atcj ita f iguratur c5ftru 
flio in omnibus poffeffiuis. hincTer etianum il= 
ludmeo pr^fideo atcjj hofpitis. 

Pronomini poffelTiuo in quolibet cafu poftto poteft per co 
inftione copulatiua aiugi genitiu 9 re<3? a fubftatiuo pronois 
poffeffiui.vt mea & fratrts vtilrtate quero.tuu& patris iic goci 
ficures luo gCsmico^auxilio fum fubleuat 9 . Atfinecoinfti 
onemedia pronomina poffeffiua adifigunt! rftrs gtnitiuis vni 9 
foli 9 ipfi 9 cut 9 q?duo82iipfo»itri5roimipluriu/pauco9£:lquo 
cfiq? numero genere 8C cafu ipfapronoia ^oftituta fuerit: ite 
SC patticipiispfetis teporis tam fingularis qpluralis numeti. 
Cicero.Drco mea vni 9 operarepublicaeffe liberata.lde.&tu Qi ceto 
o fpft 9 aio coie&uraceperis.Sic recle dicrm 9 Tua foli 9 culpa 
pledimur ces. Noftra oim falus rn dc o coftitura eft.Mefi fcri 
bi tis librfi r 6 auferas . Noflra fludetrfi cura cira litferas ver 
fatidtbet.Ouidi^Etfitft/cVnoftrosvidiftiflerieocellos Poft Ouidius 
ponitur etra poffeffiuis quocfiq? gne m me;o autcafu pofitis 
re!atiufi:re'erespeifonamporTidcte perpronome poffeffiuu 
denorata.vt accepi litteras tuas:quies mihi amicffim 9 .Sufce 
pituarruneraquiesmihibufacloranpliffin'. Ouid<us. Et 
rneafcrrpta Ugis qui (um fubmot 9 ad hifttfi Coriolan? pcffef 
fii i rr e fl dedudfi a coriolis vrbe volicorum:quo cognometo Coriolanus 
difi 9 « ft greus marti 9 inret t c maros vir illufiris:^ predida 
VoIfcorLmvttecfperit.de quo Plynius libro primo deviris 

iltoftribus meminit ^ 

c lxxi.De rofatiuopoffeffiuocfi gclo poifefforis. 

Id(f penitus infpiciedufit.cjuandoc^etiadifcre=: 
tionis feu ati:ndati«j cuiufda caufa folet addicum 
geniriuo pcffefforis & noiati 9 poffeffiuus. vt fuus 
eft Gancefans mos^deft eius «C nonalteri?Suu* 



i 


































Qufntiliaft 9 
Perfius 



titiifilius hcrcs teftamentoconftitutuseft: Suus 
(vt ipfe quoqj prifcianus exponit)ad difcretione 
eius pertinet.qui fecundum leges fuus non eft id 
cft fub poteftate patris legitimi non eft.Suus au= 
tem pro vniufcuiufc^ proprio accipitur: quod ip= 
fumapudviros eloquentilTimos frequens eft» 

Suus finc coniunftione raedia poteft iugi genitiuo poffeffo 
ris admaiorem difcretionem&certitudtnemivt fuapatris be-- 
niuoIentia/fuumCiceronfs ingoenium.Sententie quideneceffi 
tas non exigit pronomen addi poffeffuiumrad ceterorum tas 
men exclufionem 8C cert/orem attributionem additur. Prete 
rea fiius gro proprius eleganter habetpoft fe obliquos fingu- 
lareshu i .uspronominisquffq?.vt fcirevelique fitfiueuiufqj 
fententia.Quintilianus-fua cufqj funt vitia/fuacufqj propofi» 
taeft Iex/fu 9 cutqj decor. Perfius.velle fuum cutqj elt ncc vo= 
to viuiturvno.Terentius.fuus cuiqj mos.VirgiUus.trahitfua 
• quemqjvoluptas. 

c lxxu.Quiddiftant diequarto «diequarta. 

Die quarta(vt nonius marcellus etia teftts eft)# 
die quarto no idem fignificant:fed mafculino ge 
nerepreteritu tempus defignatunfceminino fas 
turum.quodvetuftifllmi tame* aliter protulerot: 
vtficdiequartoproeoquod aliter nudiulquars 
tus didtur nudiuftercius &[itidem dc aliis, 

Nomen dies cum mafculino genere nomfnis ordinalis pofi 
tum:preteritum tempus apud antiquos fignificabat vt iie ter 
cio.nudiufterius quod barbare dicuntante heri/dfequarto nu 
diufquartus 8C ita deinceps.Sed fceminino generi nomints or 
dinemfignificantis addirum figniftcabat tempus futurumvt 
diatertiaiideftperediequodineptedicutpoftcras fic diequat 
ta.i.fequete die phedinfi hec tame difftretia no vfqsquaqj fer= 
uata ab autorib 9 cofptci l tquipoci' dies in mafculino genere 
djurnfitep 9 fiue pteritu fiuefutuijs fignificat; Jn formfnino au 
te genere tep 9 icertu 8C loga teporis mora notat. vt loga dies 
hot docuit parere leonedoga dieshole^ exgtu reddit ac eff icic 
c Ixx iii. Quid Itereft intcr tua caufa & tufcaufa fecf. 



Meacaufa« mei caufa/tuacaufa#tucaufa& ita 
i[aliis prohominibus„pofleffiuis(vt db(5h'ores te 
ftanf)clici poffutTine vllo difcrimine:nec proce= 
dir illa differentia a cjuJbufdam non jndodtis ex 

cogitata 

Autorfcruiu feeut 9 intcr has orones tua caufa feci & tui cau 
fa^feci d/ffer etia pcnit his veibis.Tua cauf afeci & tui caufa fe 
ci(ne preter veteru & dofiojfc cofuetudine aliquid efficiam 9 ) 
inter fefc haud med/ocriter difcemunf.Na tut caufa dicimus 
U quid ei ad que /eimone vertim 9 pftiterim 9 :vt tui caufa adan 
tfionii caflra profed 9 f u.-quod eft te tuedi gratia.Sed tna cau= 
fa:cum tuafvt ita df xer/mjcoteplatione aliquid alteri pr-f flite 
rirn9;vt tua caufa fratris tui caufam egi. Verum lauleti 9 valle 
f is de lingua latina benemeritusprimocapitefecundilibri e 
legantiaru clare oftedtt hac differetiam a prifca do&illimogj 
viroij* autoritate & vfu logeeffe aliena: probatq? n5 inualidis 
exeplisnihilintereffeinterhas orones quib 9 nome caufa cu 
pofleffiuis pr cnoib? aut genitiuis prjmitiuorQ iungif . Quem 
/m/tatus Guidoiuuenalis in 1/ngua latira no mediocriter eru 
ditus.-htinc autoris textum alfero qui ccmetario premittitur 
textopermufauifrver/oreq^laurer/i vaflefis fentetiapauf/s ex 
plicuit. Vndealiqua funt nofa quepronom/n/b 9 poli effiuisiu 
giqu/depoffuuf fed no gcnir/u/s prim/tiuorum:vf tua v/rtus 
nontmVmealongitudo nonmei:fua pulchritudomoflraprus 
detia veflra probitasmon fut:noftri:veftri: Aba funt que fine 
vllodifctfmine in eademcg fignificatione « poffeffiuisiungQ 
tur & genit/u/s pr/mitiuoTiim:vt mealcaufa'& mei caUfa:mea 
fama:&mei;fama:rr.ea imago & mei /mago meaforma &me 
i.Terentius.Hemftot mei folictti fuut caufa vt me expletint. Terentius 
Potius tamen «vfitafiusfvt fentit lanrentius valla)poffeffiufs 
pro noibus adiungunf . Alia &gen/tiuis pr/miriuosf & prono 
rninrb 9 poffeiTiuis iungun? hac differetia:g;genitiuuspr/mitt 
uo^adiunda paffiua habent fignificantiamfpoffeffiuis aute 
add/taiactfuam.qualiafunt amor/odiumfaftidium/copia vti 
litasivfus/memoria/a fimfl/a.vt amor meus quo ego amo:*= 
mormeiquihabetur deme.Cuidius.Vroramoreme/.Vtrgi^ Ouidius 
lius.VicTusamoretuicognatofanguinevi<3us. Sicodium ViigiUt» 
meum quod in alterum habeo: odium mei quod quis habet in 
me. Memoria mea quam de aliqua re habeo/ memoria L met 





















-» ; 












que habetur de me. Deniq? altqua 8C genit iuis primitiaom ,& 
pofefliuispronominibusdiffererer iunguntur non eade qua 
pcedetes dicliones differetia:fed altera:<j fcilicet cumgentti= 
ufs prfmitiuorum adiun&a parrem integr alem vel aliud quip 
piameenale rei fignificare p illum genttiuum pronominis im 
portant.Atcum poffeffiuis.adiunctapartempoffeffionis aut 
quicq extrinfecam habitudine ad rem pronomine demoftra- 
tam retines fignificant qualia funt pars:d(mtdium; mediumi 
mebrum/ qutd/aliquidf multum.vt pars mea tdeft ama poffeffa 
pars mei ideft corporis:dimidiiim meum quoi poffideordimi 
dtummei ideft medietascorporis.quarenichfltuihabes bes 
ne ahqutd tuum habeo. 

c I xxffi/.DeJdffferetfa fnrergenftfuos 
* e prfmftmi8Cpoffefffuf 

Higenitiuiprimitiuorum mei tuifuinoftrives 
ftri femper capiuntur pafliue vt hic gerit curam 
noftriideft curatnos feu curamur ab illo. Sed 
mis tis &fis noftrum 8C veftrum capiebantur acs 
tiue&poffeffiue.Sed mis tis8C fis exoluerunt 
ideft ab vfu recefferunt, noftrum vero 8C veftrum 
partit/uefepe ponunrur vtnemo noiTrum/mul= 
lus veftrum.quorum locum occupant * naturam 
pronomia poffeffiua me 9 tu 9 fuus nofter «C vefter 

Prif cianf f etetiam autor porrlt genitfuos primitiuora mei 
mi fuj&fferre a pofleffmfs:^ hec duplfca illa vero ffmplicera 
poffefftone denotet:fic f nquies. Et quia alfquf d de his que ad 
poffeffione fpe&at Iocudi fumus:haud ab re fuerft differetia 
illam proferre in med ium que fnter genitfuos primitiut eft & 
pofleff/uf.yt mei tui fii/ noftrf & veftrf .Quam tande pulcher* 
rimepr/fc/anusexponit Voxnanq?efteade:atvfsfpfa lon= 
ge diuerfa;cum genftfuf prfmftfui flmplice figniffcat poffeffi 
one.-poffefftuiveroduplfcevtraetamicusfdeft meus amicus 
Sed mei filii am/cus duplfce poffeflione contf net:alteram me 
am tn fi lio.alteram in amiccquod eo fubtecimus ne cum on= 
natum requf runus verborum vim fgnoremus fpfam atqj in er 
rore quepiam incidamus.Sed nunc tnftitutum profequamur. 



hee autor. Verum laurentfus valla piimo fecundf libti elegan 
narumcgpitemanifefteofleditgenitiuos primitiuorum nul 
lo pado polTeffiue capi.Cuius eum rationibus tum exemplis 
/tiducfus Guido iuuenahs rextumaudorishocantecomme 
tarnimprefixotextucommutauit:&laurentii vallenfis de= 
trrmfnationem breuibus perftrinxitqua primumdifferit ge 
nitiuos primii iuorum mei tui fut noftri& veftri fempei apud 
autores paff iue capi:vt defiderio tui huc veni.Te mei( vt arbi 
tror )cepit tedium quare nominibus pofi e ffioi.em aut proptie 
tatem accidrntalem denctantibus(<j>hec adiue.iignificet 8C 
poffeffiue/hi geniriuinoniungunturvtnonre&edicimus li= 
fcer mei aut amma mei. Erant predidis pronominibus primi 
tiuis&aliigenitiuffcilicetmistisffs actiue & poffefliuefi» 
gnificantes Vndefvt conie&ura deriuationis ducor) poete in 
datiuo fingu'ari interdum mi dicunt pro mihi. Vir^ilius . O Vitgdium 
virgonouamifaciesinopiauefurgit.Ouidius Necmihtcen Ouidius 
tauri potuere refiftere nec mi Archadie vaftator aper. Cftera 
hec tria mis tis f is ab vfu receff erunt. & nofl rum Sc veftmms 
(quepartitonemiignrffcant)paitltiuisnominibus adiugi de 
bent: vt quif qnoftrum hoc fa&urus eftmemo vt ftrum hoc fe 
cit. Gfnitiuorum autcmquodama&iuelignificantium locrt 
obrinetpronominaderinatiua& pofieffiuameus tuus fuus 
nofter H veftez femper adttue capta:vt meum defiderium quo 
aliquid deiidero meum tedam quod in alterum habeo.qdif» 
ferenterergogenitiuipnmifiuofum & pronomina poflefTfc 
ua eifdem ncminibus vcl vtdi#iones refte vel vt adie&iua ift 
gantur fuperiori precepto abunde di&fi eft:& alaurentio val 
lexiii m pricipio lecundi eleganriaiulibridiffuXus dedaratu. 

clxxt.In mentem venit. 
Hccrcs michiin mete vcnit dicitur: & cum geru 
tiuo hut 9 rci michi in metemvenitinec michi cure, 
eft an p notio genitiu 9 pofit 9 fit Vtrutj vero non 
foJum poete fed etiam marcus Gcero vfurpauit. 

In menttm venit pro occurrit nominatfuum fnterdum an 
te fe habet:vt ille dies mihi in mentem venit quo a te difceffi. 
Interdurononinatiuusilleingenitiuumtranfitvtilliusfadj 
mihiin.mente^ventt.Terentius:cum eius aduiti mihi imete Tetenwm 
























Virgfluis venitquid tibi didrurus eram-Vfrgilfus.non venitfnment.-im 
quoramconfederisarufs.Sicdicimus Cogitantt michi quid 
adte fcrfpturus effem in mcte venit te de mea valitudfn: cer= 
tiore facere. Non venit mihi in mete illi falutes dicere. Cum 
autem genitiutis preponitur fubauditur nominatiuus recor= 
datio.Ctcero.hutus teporisvenerat in mete.fub audiedu eftre 
eotdatio itlius temporis. 

clxxvf.De teporumcomutatione 

Oratorcs ficut &■ pcecg perf^pe prefentibus tes 
poribus vtutur pro preteritis: nonnunqoC pro 
futuris:veru id quidem multo rarius.Sed contra 
haur*. crebro fit nifi forte inq verbum quod futus 
ri temporis efbpreteriti loco vel prefentis accis 
piamus.Sedmultaquefuper his dici poilut ina 
liud quoq?tempusferaamus. 

Terentius', Temporis pro tepore comutatio plerfiq? ab autorfbus vfur- 
Virgilius patur.Teretius.quod fi fit.-per eo funditus.Lperibo.Virgili'. 
Etotshumofumatneptuniatrofarideft fumauit. Et poteft 
hec teporum comutatio fex modis fteri.prfrao prefes in pte-- 
fftum/fecundo prefes fn fururum/tertio preteritum tn pfensf 
quarto preteritum in futuru/quintofuturum in prefens/fexto 
futurum in preteritum.Quorum omnium exepla tum expoe 
tts tum ex oratortbus abunde occurrent iiquis accuratius eo 
t um fcnpta le&itauetit • 

clxxvii.Similisdatiuo &p!enusgenttfuo. ^ 
Similis 8C plenus noia(quoru prius datiuo iugil? 

pofterius etia ablariuo)oratores vtplunmu ac fe 

refeper genitiuoiugut:vtfi'miIis es tuoru rnatos 

rum:dignitatis 8C officiiesplenusmonuncj vero 

fed peraro proferun? cufuperioribus cafibus. 

Simflis nomen genitfuo mStiv.momSC fa&oi^ frequetr' 9 fimj 
Iitudine figniffcat, Vt hfc fuf patris SC optfmi quide viri eft fi 
milf s Sepe folet fimflis filfus efle patris: Sed datino functum 
fimilinidfneffgutecorporalis&mebroram potius denotat. 



Virgilius. Omnia mercurio (imilis vultumg? coloreqj. Idem vir pfliu* 
Os humerofq? deo fimil/s. Plenus vero interdum ablatiuo ifi r & u,us 
gitur: \t liberalirate &bcgm'uoletia plenusFrequetfus tamecfi 
genitiuo vt hic virtut/s eft plenus & probitatis .Sic refertus.f. 
replet 9 aliquado ablariufi habet vt refertus Iaude;aIiquado ge 
nitiu u vt cum tranfit in vi nominis.vt Audiui eam vrbe fcele 
ratillimorum hominum effe refertiffimahiclocus dodorum 
virorum refertus eft»} 

c lxxvili.Vt /mperatiuis fufififtiua virba iungfltur. 

Sepe numero etia maioris f ignificantie caufa vel 
ornatiiTimeimperatiuis fubiudiua verba iugunf 
quod Cicerofepe efficerefolebat- quale eft iUud 
cura vt vir iis.SC alio Jocofcribens ad filium: effis 
ce & labora vt exellas. 

Poltverbumimperatiuimodiornatepomtur verbumfutu* 
riteporisoptatiuivel prefentis coiundiui. Siqutdequod ver* 
bo imperatiuo imperamus autamonem 9 vt quis faciat:feque 
teverbo optatiui vel coifi&iui niodi comode explicam 9 . Et 
idquidecpiunclionevtnonunginterpofita. Cicero.Cura vt o' cero 
valeas.eff ice vt omnes te amet & comedet. Interdum elegan^ 
ter omittitur particula vt Pmdedus, Fac cum voeante fbm prnrlenrius 
mo.raftum petas cubile fronte /ocunqj cordis/cruc/s figura fi 
gnet.Virgi!ius.Infani feriant fine Iittera fluclus.Ouidtus Me Oujdius 
niafac codas boetiaqs illa vocato.Sic dicamus fac me ames. 

c Ixxix.Curriturcenaturprandetur 

Decurritur fpacium/ cenatur rhombus/ prande* 
turtur#confimiIia pulcherrime dicuntur. 

Verba neutra interd&rranfefit in vi verbo jjj traTitiuojjf tC ac 
cufatiuu^habet & voce pafffua vt magnfi decurri fpacifi/prade 
bim 9 pifce/cenabim 9 pane.Hic paffiuedicim?fjpacifidecurri 
{/pifcispradef/paniscenaf.Ethocnomo deverbis neutiis 
trafitiuis q voce paffiua folfi 1 lciis gfois (nifi p .pfopopef a efs 
Sc ipria & fcda vtaraurjhabet:id vei* e;quietia de abiblutfs. 
vt pf deflet a filiisifrater ame deploratur/htc participia pterf 
ti teporis pleruq? a verbis neuttis formata inueniunfvr regna 
tus/triDphatus/fietus/depIoratus/intratus/requetus/vigtlatus 












Virgttku 
Owdus 



Virgflius 



Ouidius 
Virgilius 



Vitgilius. Acr i quondam r egnata l/curgo. Idam.Ifle triapha 
ca capitolia ad altachorinto.Oaidius. Vtfaqj 8« intrata ell al 
te mihi curia troie. Idem Et deplorata colonis vota iacent. 
Idem Da requiem requfetus ager ben * credira feruat . IdS.no 
mthi gratadiesmoctes vigilantur araarg. 

elxxx. Vt tranfitiua vetba 
obfolute proferuntur. 

Atqj vtabfoluta iterdu verba obliqiis cafib' 

iuguntur itatra^itiuaquoqj nonuij no iolum pro 

gramaticoijj more fed etia^p oratoui coluetudme 

abfolute pferiitur.pfercim vero fiqua fui paifio ca 

a&i&nr ipfa fignificat' qualia ilia funt amo/lugeo/ 

rideo/metuo;que cum tranfitiua funt;nunc abiolu 

te proferuntur J 

^ q;abfolutavimtranfittuorurahabennaobliquis iungawf 
gplurima au&orum exepla magnifefte comprobant. Vttgili? 
Formofum paftor chorido ardeoat alexirru.ardecer armbit 
Ediuerfo rranfitiua interdum tranfeunt in vim & natura vef* 
borum abfolutorum 8C fine;obIiquo ponuntur; prefettim cd 
paffione aclioni coniunftam fignifieam/Ouidius. Et ii quid 
faciamnuncquocgquerisamo.Virgtiius Arder amani dido 
traxitqj per oifa rurorem ideR amore capta Ouidi 9 ridere ab 
folute pontt cumdicit.Rifit SC o vatum ftolidiffime falleris t 
quit. Virgilius autemtranfitiue cuminquitJlledolum rides. 
Sic cum dicimus lugeo patre tranfitiue ponitur nam accufari 
uum regit inque fuus tranf it a&us At cumyicim 9 . Merore co 
fecluslugeo:ibiabfoIuteponitur:cu noregat oblqufi inqi 
fuus tranfita&us. 

• clxxxi.Determinatisinbundus. 
Que in budus exeunt noia;no ta iimilitudine fi 

gnificar(quod pleritj arbitratur ) q abudantiam 

quand a poti?ac vehemeti a. vt glonabudus no ta 

glonati fimilis;c|abudefefe/vehementerc£ effe= 

res.quaopinione eloquetiu atq^eruditiffimoru 

horninucji vbiqj teftimoniis coprobata tu'quoc| 



firrniter apledrere. Na(vt afios omirta) AuI 9 Ge 
liusautor,pbatifltm 9 ex fentecia quoc£ dodfciiTimi 
apolliaris Tquitrerrabud 9 dici? qui logo atcp abu 
dati errore eft:#tu quoqj eifdc vterc nomibus . 

Vtdec/mino&iuatticatumlibricapitedecimo quinto te* 
ftatur A ilus gellius nomina in bundus tetminata non fignifi 
cantfimilitodinemfedpot.usabundantiam 8C vehemetiam: 
Kexponuntur pet particptum prefens illius verbi a qur> def 
cendunt adiun&ohocaduerbiovehementeraut abundater. 
Vtf/tibundusvehementetfitiens.-letabundus vehementi leti 
ciaperrulus.furibundus:medifabunlus:vAemenrer furens 
aut meditans. Mor ibundus ia/am motiens. V'trgiliu'5. ci me Virgilms 
moribundam diferts hofpes. 

dxxxii.Defretus. 

Frettis ta tum incerte originis ablatiuo iundtum 
pulchcrrimum eft:8c ftgnif icat fcrc conf ifum atq? 
munitum vt veftra humamtate fretus/vcftra fapi 
cntia non mea virtute frerus. 

Fretus /n ertforig/n/s eft:qu/a non apfe conftat a quo fot 
metur.no en/m a fruordeducitur;cum f/gn/f/cat/o.di&ionts 
frerusafigniffcat/oneverb/fruoral/enaf/t. Eftenim ftgruf 
eofifus & fiduciam Jiabens quare non tam pa< ricipium cj no 
tnen cenfendum eft quis vocem i reghnen 8c f ignif icationem 

fiatticipii habeat. ^blatiuum fine ptepofitione recnit . vt tuo 
retus prefidio non meis vif ibus hoc faciam.Terentius in an 
dria Dauum opttme v/deo cuius conftlio ftetus fum.; 

clxxxif/.Cert/otf m facete. 

Certioremfacerevfirateatqjfrequenter in epis 
ftolis vfurpatur. Nam facio tc de hac re certiorc: 
id eft tibi fignifico hanc rem. 8C fepiflime Velim 
me dc tua valitudine facias certiorem. 

Certiorem facere vel reddere vel eff icere f ft fignificare : & 
ifigitur genitiuo refto acoparatiuo v' me tuarii rerucert/ore 
facias velim:vel ablatiuo ca prfpofitione de:vt me de tuis rc 
bus certiorem facias quod inepte dicunt facias mihi fcite. In 

i.i. 












vocepaffiua coparatiuus accufatiuus innoiatiuu mutatur:vt 
dctuisfuccefTibusfaciusfumcertior.Cicctoadlentuia.Legi 
tuas litteras quibus ad me fcribfs gratu effe o}> crebro certior 
permefiasdeoibusrebus.Necinorationeloluta dicendu e 
facere certu cjuis ppere gfa carminis interdu fic dixetit.Vit» 
gilius i tertio eneidos.Anchifenfacio certu/req? ordte pado. 

Ixxxiiii.Dehabeo. 
Habeovariaconftru&ionefiguratii plurimu or 

natus habet:vt bene hecres fe habet : & ita bene 
habeo me:& aim par ticipits vt bene me habes re 
deo rure. 8t contrarmm aduerbiii fimi.iter ei ver 
bo ymgitur quod eft maJe. 

HabeGverbu babesnoiatiuuantefeprofuppofito&accu ' 
fatiuupoftfe e/ufdeperfone/& ad ide pettinent&fignificata* 
liquaeiTevalitudinevelbonavelmalapro qualitate aduetbii 
adiu&ivtbenemehabeo.Tumaletehabes.Res bene feha. 
bet.i.bene fuccedit Cfi aut noiatiitus antc vcrbu re&us:8C ac* 
cufatiu 9 poft verbu ad diuerfa fpe&at:fignificat leticiam aut 
triftitia~afferre:vt tua felicitas bii me habet.i.deledat mcTua 
aduerfitas rhale me habet.i.vexat & rorquet me . Terentius. 
Terenaua Preterfpeeuenitfcio:hocmalehabetviru.i.afligit. Alia hu= 
iufce verbi fignificatafna plura fupfut)huic loco imptinentia 
confulto relinqu/mus:ex aliis Iocis perquirenda diligentius. 
clxxxv.De participiis futuri teporis. 

Participia fepenumero f uturi temporis ornatiili 
me vfur pantur. vt fcripturus fum ad fcipione lit- 
teras :quod e fere debeo fcnbere . Et aliud: tu ad 
edes cras iturus es:quafi ire debes. Cicero e athe 
nas profedturus.i.debetathenas proficifci.PJau 
tus i cyprum traiedurus eft:fere eft nauigare de 
bet incyprum. Quod idcirco ita expofuimus quo 
niamquis proprie nauigare.i. trafmittere:#fol 
uere de eo Ibco dicitur: vndc proficifcitur. Is des 
mu traiicere diciturrqui rate vehitur ad eum locu 
quoproficifcitunvt Qcero foluit athenis #ina 



fiam traiecit. Veru ad propofitum redeundu eft 
Illaigiturpatticipiaquea verbis manant paifr 
uis:8i pafliue quocjj exponi debent . vt cuius ir 
fons animus efbmultandus non eft .i. multari 8C 
punirt non debet.Sontes accufandi funt.i.accufa 
ridebem. Virflagiciofusefttrudendus in carce 
remideftconiiciendusinvincula:8C alia reliqua 
exponantur vtfupradiximus. Nec tamen nega= 
uerirnquineorundem partfcfpiorum alia quoqj 
ratiofit:fed ea nos modo profequimur imprefen 
tiarum:que venuftius eloquium reddant. 

Particfpia^futuri teporis i rus terminataduobusmodis ex 
ponfitur. Prioperf uturom tepus indtcatiui vt fpero fohan= 
nemventurfieffe.i.c£veniet.Audiuipatrehtc propedie affti 
turfi.K elegantius-particfpio inrus decoratur ofo «jfututo in 
dicatiui:vt tabellarius cras profecturus eft.i.proficifcetur. 
Sfcadoexponuturperverbumdebeo & inf initiua fui verbi. 
Ouidius.Per quod fgpe ieras per quod tturus eras.i. ire habe= 
bas.Era arduii quiddafnefcio quid) fa&urus. i.facere debeba 
Sumtibf aWquadierurus.i.debeo dieere.Partictpia aut idus 
rrifaria expont pofffit.primo per futurfi indicatfut paffiue vo 
cis vt hoc negocifi abs te agendfi effe intellexi.i.q> agetur.Se 
cundoperverbadebeo &infinitiufi vocis paffiue . Quintuia ^«'ntiuan? 
nus.no fit precfptor eonl que emedanda erut diffimulator . j. 
que emedarf debent. Ingcenifi affiduo ftudio excolendu eft. i. 
excolidebet. Tertfopernomedfgnus 8C inf tnitiuu paffiue 
vocis vtqui virtutem ample&itur laudandus.i .dignus lauda 
ri.Qufhoneftamducitvita:merito ingett laude eff eredus e. 
Soluere eft retiriacula naue i porru alligati a difoluere q lod fa 
cifit nautepetituri mare SC ergo de loco dicitur a quo quis re 
cedit.Ouidi 9 . Aura dabit zephiros tu modo fojue rate . Traii Ouidius 
cereveroeftmareautfluuifipernautgado:muead alique lo^ 

cum ducere & dicitur de loco ad quem quts nauigare ftatu t: 
i!lu$fnaccufatiuoprepofitioein adifiAapetitvthic foluit 
rhoma & in gaIIiamtratecit.Tranfmittereeftnauem pcr flu= 
uium ducere. Vfrgilius.Stabat orantes primi trafmittere cur virgtliu 
fuim Sons/r.ocens/flagiciofus.fnfons fnnocens/innoxtus. 

i.ii. 



Outdius 



!■ 


















» . 









Clceio 



Virgilius 



Hannibal 



Multareabieeta c eft capitis. fupplicio vel pecunia punircvt 
hic multatus eft graui pecunia. Inde mira e SC alicuius crimi= 
nis in pecunia vel corpore punitio.vt hic multacapitis dana 
tus eft: ljle ver o multa pecunaria crimen diluit. 

clxxxvi.De repeto. 
Quid repetofnonegpulchreponitur fiqd eia.cs 

celTent neq? datiuus folus cafus ied etiaablatiu 9 : 

vt repeto hac re memona:quod no teneo memo= 

ria fignificat(vt gmulti extimat) fed poti 9 memo 

riavoluto & reminifcor/ &quafi obliuionidatu 

rurfuminuefhgomemoria.hocnos vti verboor 

natijTimepoterimus quoniaeode SL veteres elos 

quentifllmi frequeter v(i funt; hmc ilJud de oras 

tore Ciceronis libro.Cogitati mihiac memoria 

repeteti.Etafricanus aneuio accufatus tribuno 

plebis q> ab antiocho pecunia accepilTefcomodif 

fime eo verbo vfus:memoria(iquit)quirites repe 

to huc die hodiernu elTe quo hannibale pcenu u 

imiciiTimu hmcimper/o viciin africa: 8C ppetua 

pacem vobis ac vidrori a peperi mfeparabile. Ve 

ru captus ingeti voluptate Iongius inafrica ver 

bis referedis progreiTus fum. Quaobrem ad ve 

ftrum inftit-utum referat fe oratio. 

. Repeto preter duas nofas fignif /catioesf qb 9 fignificat at 

redire.Virgflius. Ipfe vrbe repeto & cigor fulgetib 9 armis:at 

repofcere vt iohanes repetit a me depofitfi.) ifti abfo memoria 

iundiifignif/catqd aioexcMeratnlrffiimernoria reducere; 

ftitenlpoftobliuionememiniffe.vtidfepi? mecfi cogitaui: 

verii m emor ia repetere no pofffi.quo I loco lfbrfi riiefi pofues 

rimrmemoria repetere nequeo. Memoria repeto hunc dieho 

dremu effe quo hac vrbe primfi accefff. Hanibal carthagine* 

fifi dux romanis in fefliffim 9 fupatis alpibus italia occupauit 

Romanoijr exercitfi cfi fepi 9 tfi apud trebia & lacfi trafueme 

nfi & canas rnaxia clade £>fligauit:8c xvi.anis ea infides igni 




africa redire coa&us eft: 8C cu eo coferto prelto viclus ad An 
ticchfimacedonigregecorimgifcefiqj adinferendfi romanis 
bellfifuo cofilio induxit.Que etia fua animi magnituitne 8c 
virtotefcipioafricanusdeuicit:8Cad pacecfi romanis copo« 
nendficoegit.Cftctfi inuidia fimulati al«qui(folet eni gl orta £ 
uidil parerejcr tminari funt fcipione accep iffe pecunia ab an 
tiochotangpadfipreciumbelltdeponedi. Illiufq? criminis 
Neuius trtbunus plebis eu infimulauit Sdpiocouocato po= 
pulo dixit eum die anui reuolutione adeffe quo hannf baletn 
atrociff imfi rhomano gc hoftedeuicerar: 8C ergo no imperato 
ris tam benede republicameriti accufatione dedecoradum: 
quirtpotius votis SC facriftciis pro tato rcpublice bpn . quot 
Snts ceIebrandum.[iinc'incapitoIi5comitate.popu1o ptocef 
RtiSC hoftias cfdens facra fecit. Poftea thuidig cedens fponte 
exilium fubut: vt narrat Valerius capitede ingtatitudine. 

clxxxvii. Pro raori: die obitre oppetete K fimiliat.p vioe 
re afit:vitaagete:degere etatem & fimilia otnate dicimus 

Optimu fadu fiuerit ne eifdem aut modis oronis 
aut verbis vtamur:#(quod imtio diximus)vana 
plurimu probat or o 8C fi veluti quibufda flofculis 
afpgitur vt pro morndie obire/morte oppetere/ 
tiam expirare/vita decedere/aiam efflare vita de 
fugi/rebus huanis excedere/ex vitamigrare/res 
deferere huanas/exire de vita/morte obire/ mor 
temoppetere/aiamexpirare /extremu daudere 
diem/interire/occidereconfimiliac^ Et iteru pro 
viuere/vitam agere/degere etatem. 

AHque mori tribus prefertim diuerfis rationibus explicari 
poteft. Primoperverbaabfolutanullfipoftfecaffi habetia. 
yt hic obiitfoppetiit/interiit/ocddit/ occubuit . Virgilius.O y ; r gflj^ 
terqjquatercp beati quis ante ora patrfi troie fub menibus al» 
tis contigit oppetete.Ide. Mene iliacis occfibere capis no po 
tuiffeflde.Nec adhuc ctudelis occubat vmbrfs. Sic dtcimus. 
farius e emori q turpe qufcq admittere. Secfido per verb.i cfi 
neutralutfi .v£ uaaccufatiufipoftfehabetia vt obitd morte. 

i.irt. 












T«entius 



%©»•: 






* 



Virg/Iius 



Poetba 



Teretius Ts obifr morte. Obire dfe/oppetere mortef esplratt 
eflare/exhalare aiam vitaTpiritu, Virgilius.Vt rege/equeuum 
«rudelifunere vtdi vira exhalate.Finire vita/vitacumortecd 
mufare/res hfianas deferere/extremn claudere die i extrema 
noctefvt ait virgilfus)fua lum/na claudere/effudere/ emittere 
aiam vita fpiritfi Virgilius.Tuaq? aiam hanc eff_ fidere dextra. 
Cicero ad letuIu.Si vita pro tua dignitate prof fidamulla par* 
tevidear meritoi£tuo$f afiecutus/Vltima trahere/'&jfunde* 
tefufpiriaScc. Terctaperverbacuablatiuopofitanfic adifi 
cra nfic omiffa prepofitione vt v/te mortalis muere rungiivi* 
tadtfungi. Virgilius defun&aq* corpora vita/reb 9 hfianfsex 
cedere/e vita decedere/e vita mrgrare/exire de vtta/ excedete 
vita/corpore folui/fatoeripi/reb 9 h6nnisfuftolliaut fubftra 
hi. " '/ uere aiit elegater dicim^/viiietre vttarbeata/mifera tran 
quflla/teiice /nfelfce.v/uere dies felices fauftos infauftos.Du* 
cere vita. Virgi'/us M* f/ cclfcole voluiffent ducere vita . Ide 
Vitaq? extrema per oia duco.Agere vita.Tetetius .JPrimum 
hec pudice iduriter:8C parce vita agebat.Degere vtta. VirgiH* 
us.K'6 lfcuit thalimi expte Cine crimte vitadegere more f«f 
Vitapotiri:Auravefc/5therea.Virgi!tus.Quidpuerafcanius 
fupat ne & vefcitur aura Carpere auras v/tales.VirgiIi 9 .Quif 
quis esfhaudcredo /nuifus ccleftib 9 )auras v/tales carpis. Spi 
mevitam cVconfimilia. 

clxxxv//i. Vt fudo ludS iic 8t 
vfuo viffdfc/m 9 gCcofimtha. 

Et(ne figillati cudfcacople<frar)iic$hoc locoaiaduer 
renda ftt: <$ ficut ffpe dicimus ludo ludu/ pugno 
pugna/feruio feruitute /doleo dolore:ita iuterdu 
viuo vita: viuo mifer a feu felice vita. vt fi quis dis 
xerit.qexpedirafuent virtute cofecuti hiviuct 
beafa 8i irnortale vita:8i qpredarucertame cer= 
rauentamplilTimis donabtf mfieribus . Etquod 
de variis dicimus oronis modis:idipfu de figfis 
£tf bus intelligedii fit. vt p oro rogo/precor/obfe 
cro.,p quafi.*pene/ferme.reliquatuipfe conie&a. 
Verbafrreoiaquaqiianetitraliafuntpoffunt regere accu= 
fatfufi conformis f igniffcatiois:ab ipfis quideverbfs forma< 
tione dcdu&fi vt Poetius.huc cot/nufi ludfi ludimus.Ide ma« 



gnuptofectocertame' certauim 9 .hic acerrima pugnf pugna= 
uitgporuitduros anfmicSponere mot*. IUe graue feruit fer 
uitut&qul aim viciis feruii habet. Nec accufatfuus ille ad ne* 
ceffitate ponitur vel ad completiore aut perfe&iore" fententi 
am fed folfi ad ornatn. Na viuo vita ide eft g> viuodudo ludfi 
ideftludo.EtficutdmerfeorationesUtafynonimequoq^ dic 
tiones ad varietate 8C proinde ad venuftate coducunt vt pro 
ittrro:refero.memoro:recito.ptodelibero:ftatuo:iftituo.c5= 
ftituo:intedo:propono:decerno.pro ftatim:protin 9 :illico ex 
emplo:eueftigio:confefKm:continuo:pro poft<j: poftea<|: Vt: 
ybi:fimulac:fimulat q$:fimul vtSCc. 
clxxxix.Id genus 

Idgenusproeius generis(quodferefiIe nomen 

exprimit)pulchre & vfitate dicitur . vt m: 'Jta' fut 

id genus monftra:de multis id genusrebus lo^ 

cutus eft. quod eft fimilibus & ita in aliis. 

Idgcnus in nominatiuo calu omnibus cafibus & generib' 
/n vtiolibet numero adiungi poteft. & fignificat fere iirm I q> 
huiufmodi vel fimilis.vt rari ffit id genus homines: multa id 
genus exempla paffim occurrenr:Oues /capras f boues requos 
Kcgtera id genus animalia pecora vocamus . Poffumus etia 
ipfapticulaidgenus &ornategJe7ge«itiu5ei 9 gttietis tiaf 
ferre:vt mfra fut eius generis aialia.Cicero sd fentulo. No ei 9 
generis meg litteff ffit:vt e«s audea temerecSinftfere. 
cxc.Etfententia. 

Exfenteciacpafifcdmvolutate^ ,pfpere: Vt ge 

ftar es e cx fenteaa quod'e ,put optabamus : 8C ti 

bi H. euenkex fentcntiaEt mttis 1 locis cofiliter. 

Ex fenrecia fignifrcat.ex f oto/ad votfi: fecundS defiderifi 
noftru.Naexinterdfiid quodprepofitiofecandfi fignificat. 
& fenteciavoluntate animic/? arbftriii. Ve fi tuii amore confe= 
cutus fuero:oia mih/ ex fentencia fuccedent.'Cicero ad lentu 
lum.THudtibiaffirmofiremiftimexfentecia gefferis fore. 
NormusmterponiturgenitiuusanTOi.Vtamicum hi nal 9 
fum exanimifentecia.i.vtanim 9 optat.Pieterea fente:ia ,p 
pofiraffgnMcar.TeJreti 9 neis fuamuret feteda. S ; c dicim 9 . 

i.fiii. 



Cicero • 



Terdltius 









»».:. 



■ 



Ab hac animi fententia nug difceda, Deniq? 'fententla iudicio 
vel opinfone fignificat:inde rogare fententia eft alicuius iudf 
cfumfuperaliquarepetere.Dfcerefentenciaeft quid fentiat 
animus verbis aperircFerre fenteciSeft confultatfone.fa&a 
rem iudicare.vt index hanc tubt fentenciam.f .iudicium. 
cxcf.Iinferre. 

Inferre iniuria quafi iniuria facere;manus infers 
re alicui efl: alique pulfareJmpetu. in quepia fa= 
cere e quepia cu ipetu 8C qft vi adoriri& irruere. 

Inferre preter notam fignificatfonefqua intra alfquem locilj 
VirgUia* portare fignif/caf. Virgili ? . Inferretq? deos Iatio)fignif icat co 
tra fi-rre fiue ingerere 8C in mala parte accipitur vt hic mihi i 
imitic c;fnu intuIif.Ofm fceleratiffimus eft qui fceleftas mas 
nus in parcntes inferre no erubefcit. Et petiuit poft fe datiua 
cum accufatiuo vel loco datiui accufatiufi cu prgpofitfone in 
Vt intulifli mthi vel i me vim.Facere impetfi eft lnuadere que 
p ia & ei infultare. Adoriri verbu depones cla 8C fubito alique 
iuadere f i gnificat.Teretf.hic f me i veris nuptiis adorat 9 eer 

cxcii.Dareveniam. 
Dare venia pnlcherrimu e ignofcere 8C licetiam 

cocedere^b initio $tatis habui te amicu/amicitia 
mihi tecu|e a f ener/s annis/a puulo/a primis eta= 
tis teporib9/a tenens(vt grea dicut) vnguiculis/ 
sb incunabulis iqfis & huiufmodi Iuuenilis jtas 
pulcherrime adolefcentiam fignificat. 

Hoc preceptfi duo comple&itur. prfmfi.dare venia e pai 
«ere 8c comiffo crimini clemeter fgnofcere.Deus dat veniam 
deliquetibus irZtia dare venia eft cocedere liberf ate alfcui 9 tef 
agende vt Jobannes dedit mihi veniaabeundi Venia enfmi 6 
terdum eft perpetrati crfminis remifffo:inrerdfi vero libertas 
& permiffio vt venia tua dixerfm quod dicfit faluo honore vf 
/alua pace vel falua gtatfa. Secundfihuius prgcepti docume 
frum eft quod mulf is modis poflumus explicare hac orariooi 
apr/ncipio iuuetutis vel ftatis.hic ab etatis initio litteris ope 
ra dedfr.*a teneris annis litterarum fiudio vocauit. Terentius 
Ego poftcj te emi a puulo.i.ab inefite etate vel a tenellis Inist 






Trtentiua 



Cicero.Preflateefiquiatenetis(vtgreciaifit)vnguiculis mi= Cicero. 

riicogit 9 es.IdeadIentulfi.Teveroadmoneovtcmreg/ori= 

arn ad qua apuericia iflamat 9 fuifti: oi cura aftjj induftria con 

feouare.Ide ad efideRefero me ad mafuetiores mufas que mc 

maxie ficut ia a pria adolefcetia deledarut.Sic dicit quitilia= Qufotilian 9 

n 9 - Natura tenacifffmi fum 9 eo«e que rudib 9 anis percepim 9 

Qui a teneris anis virtute coluerit $k&o ipecratiflim 9 e. Ju* 

uenilis afit adie&iufi anoie iuuenis dedu&fi:iftis nomuVann 9 

etas eufiadifi(afifignificatadolefcetia.i.eaetatequahoiespue f 

riria" tragreffi ad adultam etatem procedunt.vt iuuenilibus an 

nisvirtuscokndaeft. 

cxcii/.Ferire fedus. 

Ferirefed 9 optime atcj ex optimis cauffs exfeci 
alio cofuetudie fignificat fed 9 coponere.yt ^fepe 
idu feu pculTum fedus cft coftitutu & copoiitu. 

Ferire fced 9 eft fcello pofito pace iireullaqj inuice pado f ir* 
mare.Et ide fignif icat coponere foadus & coftituere fccdus. 
Ide quoq? eft mire f ced? icere fcedus feu petcutere f cedus:qut 
poflrem 9 loquedi mod 9 ex ritu fecialifi origine traxit. Erant 
eni fceciales legattromarji ad res populationib 9 vel bello.ab* Feciales 
latas reperedas miffi:qui(n6 reddebanf ablatajbellumhis qui 
abftult rat vt hoftib 9 idixerfit.Si vero reddebat inierfit pacem 
cfihoftib 9 pro qua firmada pter ceteros rit 9 /porcaiilice ferie 
baf in fr6te:adit dis pctb 9 vt Iupiter optim 9 maxim 9 itafqui 
imo tato graui 9 qtato diuina virt 9 humane prefiat feriiet efi: 
qui prim 9 copofitfi fced 9 violatur 9 effetihinc fced 9 dictfi e c# 
ibi porca(vt fentifitnonullOfcede-madabaf Per pricipia ergo 
dicim 9 fced 9 i&fi/paduiinitu/firmatfiicoftitum/copofjtum/ 
peraiffum Cotra temerare/violare iftagere/rupere/corrfipere/ 
coffidere fad?dicim?:initfic6cordicpacl:& facere irritum. 

cxciiii.Eft mihi ncmen fcipioni» 

Eft mihi nome lcipioi. Sipioi cognome africano 
fuit:cui pago troiano nome £:& iic derelicjs dati 
uo cafu gufitate ac pulcherrie dicif.Queeade» a 
liis qucq?modisdicu?:fedfrequeci 9 modosfugi 
oresapud eloqntiilios cVdocMios viros iueies» 












w, 




Oufdfus 
Virgilius 



Nbme alicuiusvarifs modfs explicam 9 .Primo verbo voca 

X»,,* . tiuo vt hic vocaf Cicero. Vir gili 9 . Eft 'Iocus: hefperiam graii 

cognominedfcfic.Secundo iftoablatiuonoievel cognomine 

aitucto not .pptio cuiufcuq? caf 9 vtipator noieluli? no min' 

Ifagegbeili ftudiof 9 fuit.Popei^cognoiemagn^velcogno* 

meto imgn 9 egregi 9 fuit. Tertio p #bu fubftatim 8Cnoie pro» 

priii in nomiatiuo.vt eft mihi nome iohanas. Q_uarto per v«t 

bum fubftatiuum SC nome proprifi'i g&o vt eft milii nome 1 io 

hanis. sluinto per verbu fubftatiuu 8C nome propriu in dcto 

Vt eftmini nome iohani & hic poftrem 9 el!egantuTtm.i9 eft. 

Virgilius. Atpuerafcani 9 cui nuc cognome mlo. Preterea(vt 

ex autorib 9 dephedere licetjrecli diciraus habfo nome ioha 

nes.Ouidius.Laclreanomehabetcadorenorabilfs ipfo. Itein 

habeonome iohanis. Virgfli 9 .Eternugj locus paltnuri nome 

habebttDamg^habeonoraeiohanem. Virgiltus. Eneadafcg 

rneonomedenoiefingo.Etfiqut fimiles /nueniantur. 

cxcv. Atunt/dicunti fertur 

Cu tritu verbuvoIum 9 oftedere & quod I ore po 

pulo eft: vtfrnur vel iperfomli fertnr /vel pfonali 

verboaint 8C nonun^dtcif ;8Ceis finguhs vtppo 

nimus 8C raro itnfed interdu cjuod.-exepia huiuf 

modi funt. [\fo firenas(vtaiut)furda debemus au 

re trafire.Et iteinsWta ferf vc nulq tuta fit fides. 

Item haud turpe eft tumultuanti (vtjjdiatur) de 

gradudeiici» 

Cum aliquod prouerbiu explicandum occurrit:il!i venufte 
per parethefim iterponun£hebratfones:vtfertur:vtdicitur: 
vtatiit:vt dtcufcvt memorant:vtperibet &fimiIes:quib 9 hoc 
didd vulgatti effe frequeter. vfurpatS fignificem 9 .vt ftateram 
fvt aififjtraTtlire no licefchoc eft mediu rn omnib? reb 9 tenen 
du eft.Boe IaG"tis<vt dtcitur jforti* figit pede.i.affuetuiie Ion= 

i 9 

: fimilia 

...heloiin 

fnartficulo.-quefuevocisdulcedine captos nautas:K prqjde 

ad nauis gubernatione incautos potho demergebant. V lixes 




ant a Cfrce admonft 9 « fuas & foc/o^ autes cera obturaufr: 

&ffc fllefus trafmit.Ob quod ille fndignate m mare fe pcfpfe 

tes dedeiiit.Sed hac vefarafnbubnihflaliuddfuinapoeffs ad 

monet q voluptates (qffrenfi noie denotafjaprudetjflio quo 

9 more vlfxfs furda aure preteriegdas eflemec illagsfllecebris 

capiedosfortfa vfro^aios.aboqui bladimetis fufs captuaim 

infacfn 9 omne & horredu vfcio^ pelagus f Ile precipitatc nt. - 

Jpfe vero vi&g viftor nS amph 9 infeftabutrfcd copatadefeli 

citariscomoditate&via iuarugapKlrabfJt.Matuan 9 .Fcelix Mantua t\* 

fgif cuf vita voluptas terga dedit,15gf quc no fregere labores •" 

Tertium prouerbiQ quodproexeplopomt autor (rmuir eum 

quf turba excitat 8c diflenfiiocfs auror efluio f mmerito fn ipfa 

turbatione cadere:& iua jpflus tumutuatione quam fuflitauit 

piimum profternf &de prfmf. 

cxcviMedfam fuper no&em 

Nonuqitadicim 9 nocfte fu^media v/gilam 9 :q3 
evltramedianoc!te vigilam 9 :idc^8C fermus ipje 
teftat & quorundam veterum co^pbatautoritas. 

Super alfqusldo ffgnificat vltra H accufatiuu petit figniffca 
te tempusw medi a fuper no&e vfgilaui. Media fuper nodrem 
te expedaui.hfc mediu fuper die dormfre folet.i.vltra. Non ' 

min 9 eIegaterc3pitureadeprepofftio abfatiuo /Qcia prode: 
vt fuper hac re nunc verba facfrausifuper tuo negotfo multa 
verbahabitafunt. 

cxcvii.Tenio. 
Contra fermone tuum tedo.t.refpondeo tibufu 
cut # tendo contra itenid eft tibi occurro. Sed 
hec haud in frequeti vfu oratorum inuenies. 

Tendere corra fermone eft refpoiere. Virgilf us fn nono enef 
dos.Nil tedere cotra fed celerare fuga.Sfc redere cotraftereft 
obware.vtca rus proficffcererrjohanes corrairermeu tende; 
bat.Tendere iter vero omiffa prepofitione eft fre.Vfrgdfus. 
Quafuperhaudvllepoteratipunevolucrestedere fter penie 
Inrerdu omiiTo illo accufatiuo iter redere per fe pofitu eft ire. 
Viigiiius.Quifquis esarmat 9 quf roflraadlfmina tedis.Ten 
deregrefluetiacftfre. Virgilius. Talibusincufar.-grcflumqj 
ad menia tendf t. Preterea tendere eft extendere. Terentf us.m Tetentius 



VfrgfJfus 
Vfrgilius 






Vfrgilfas 



Qiifntua 



Phormfone. Non rethe accfpftrf tendftur neqj rafluo qut m» 
Ie facfunt nobfs:illis,(| nihfl facifit tedif.D<:niq» eft caftrt po « 
nere. Inde tentorium. 

cxcviii. Ma&e. 

Ma&e magis au&e/# eft gBg 8£ laudis fermo:8C 
pleruncf ablatiuo iungitur. vt macte virtuteefto. 
Idqj # poet£ vfurpant K fcriptores hiftoriarum 
8C demi oratores ipfirqui fermo vt multi eruditif 
fimitraduntafacris deduclrus eft. 

A. verbo macto as are(quod efl hoftfas in facrifitiura cedere 
Virgi^us. fauru ingentem ma&abat ad aras)venft mafte vo s 
cati* fuHJular/s./.magis auft: 8C exaltate.C£ter/s enim cafi» 
bus caret quos in vfu antiquorum q jodam fuiffe. Nbni 9 mat 
cellustradit:Etconftruiturcumablatiuo fine prepofitione. 
Virgilfas. Mafte noua vittute puet ficitur ad aftra.Interdum 
adiungitureiverbnmfubftantiufi imperatiui raodi vtnufte 
vittute efto.f.ffs magfs virtute exaltat*. Di:itur & pluralitet 
macT:! etiam cum ablatiuo fine ppofitfone 8C cfi verbo fubfta^ 
t/uo.Quint*curt<uslibroquarto. Vosquidemmaftf virtute 
efiote inquit;qui prfmi intellexiftis quanto fatius eft faftidto 
regnum g acc/pere. 

cxc/x. Ad expl/cadulocu fiue genus: 
gentile nome ac patrium eif ing imus. 

Quotiens alicuius explicaturi fumus fiue gcnus 
fiue locu:gentile ac patriu nome errYgim 9 :quod g 
fecus effecerit fortaffe Iatine Iocutus (it/fed illcpi 
depoenftusatc]jldecore.vtqui fuerit aciracufis 
oriudusnodeliracufis dtcendu fed firacufanus: 
n5 de athenis fed athenienflis 8C fic de aliis . At 
cjj in generibus ac familiis nos non de cum ablau 
uo vtimur vt multiifed Ide nome efficimus vt no 
de fcauris fed fcaur 9 .no qde de gracchis fed grac 
ch 9 ii de catulis fed catuP.n de datis fed'dat 9 .qua 



quidem ad rem id merito afferendum fit quod 
pjini? ipfe aiebat cf deriuationes» no habent firs 
tnas regulas.fed exeunt teminanturcj} vt ipfis au 
toribus placet.Sic a thauro;thaurum/ thaureu 8C 
thaurinumdicimus.&quos nos romanos dicim' 
dicuntgreci romeos; quos nos carthaginenfesal 
H carthidoneos vocant. Sed in enfis /us / atqj as fi 
ad Ioca pertmet frequentiores terminationesfut 
vtalbauenfis veronenfis/eleufinas/tarentinus la 
cedemonius firacufanus/arpinas. Alii quoq? funt 
eorundem nominu exitusrfed hi frequeritiore v 
fucelebrantur/quodidem 8C inquibufdaaliis fit 
que neqj a generis noibus f luxere/neqj loci vlli 9 
vt Terentianus chremes.platonicus giges focra= 
ricus gorgias queolaa propriis profe&a fut/atqj 
or igine traxereSed que alia hac de re dici poflut 
tuipfe cogitationecompIe<3ere. 

Hoc preceptum habet tres partes. Pnma locum al/quem'e- 
legantius adie&iuo a nomine loci formato(quod patr/fi voca 
turjfigntf/camus cj fubftantiuo ablatiui cafus cum prepofitio 
nedefun pto.vtVirgilius eft matuan 9 no de mantua/Roma* 
nus non de Roma ipatauinus non de patauio/tarentinus non 
de tarento.Cf temm opere precium eft cognofcere quo pa&o 
a fubflantiuis loco Rr adiecliua formanda 1 int: Si id ne certa <| 
dem regula fed duntaxat autoR.- vfu cognocendum eft Varia 
autemeft ipforum deriuatiuorum terminatio.Hec enfm in as 
terminantur vt-archas/«n es vt perfes in /s vt athemenfis:in os 
vt tros:in us vtdardanus:in acus vt fl/acus in alus vt teflalus: 
inanusvtroman 9 :/narus vt barbarus:in enus vtabiden?;m 
eus vt myche neusiin cus vt grecus:/ndus vfmedus in dus:in 
icus vt italicus :in ius. vt 1 aced emo nius: in inus penult/ma lon 
gavtflorentinus:in ous vtcous;in fus vt creflus threiflus: ia 
anvtacarna:inaxvttrax:inixvtphrix:in ox vt capadox 
Etficdealiisfacileapudautores inueniedis terminationib 9 






dicedumeft. Secuudaparseft.AdexempUcandam alicuiu* 
familiam no abktiuo cu pp5e de fed noie gerili vte ium eft. __ 
Eftenigenrilenomeadieftiua anoie,pprio'farailie deduftj 
vt ifte eft fabi 9 no de fabiis 8C cTertia ps eft a noib 9 propriis 
viroijs Rplertiin auftoijr ciiiufpiam rei eleganter formanH ad 
fediua poffeiTiua ftgnif icatia aligd primitiui: SCjquo elegatior 
ijprimitiuo tefulgat oratio.vt miles datian 9 :popeian 9 cefari 
an*:matian 9 ;alexadrin 9 .i.milesdarii popeti cefaristmarii a- 
IexSdri.,xei;xtanaacies.i.xerxis Sic Teretian 9 chremes.i. q 
inducitur a teretio tn comediarii fabulis. Platonic 9 . Giges.i. 
cuius plato meminit Socratic? gorgias de qtioTocratcs iifo* 
tit Sic Virgilian 9 eneas de quo virgilt 9 loqx in libris eneida. 

cc.Conor. 
Cottftf hac re optfe ac gnenufte dicitn 9 :pfertl u* 
difF/cilior fit&ardua. Quo paclo Cicerofepev; 
tebat! vt de pfedfco oratore. Magnum opus 8C ar; 
duum brute conamur. 

Conari interdulaborare fignificatK viribus entti:habetq$ 
Virgtlfus poft fe infinitiuii.vt VirgilP.Ter modo conat 9 letncouellere 
vi.me.Scdo eft*e difficije& ardua aggredi&tuc requirit aftm 
fine ppofitione vt reardua comris.Diffictle conaris prouicia 
Nonunq ppofitio admteruenit vt ad optima conari debetij 
igenuo /tjtato.Inde nofa conome &conat 9 .f.fatagetisat di 
ligetia.vt fumo conamfe Iftteris vacandueft.Det ttbi deusyi* 
res conatibus equas.i.propofito quod agere cognatis 
cc LStudeo. 

Et ftudeofiquid ftudiofius effe&uri fumus etiam 
accufatiuo pulcherrime iungitur. 

Studere cti opcra dare fignificat alicp datfufi habet vt hk ftu 

det virtuti acquire le: aliqa accufatiuu vt ftudet arte eloquetie 

Inde ftudiural ai aliquid ageiu dilig«ia.vtnihil vita illa hos 

Ouidius nefti 9 cftqueftudiolitteratiooperaimpedit. Ouidi 9 Q_uidiu 

uat iurinfte ftujiu exercere dfan*.indeftudiofus diliges fedt 

lus vthic Httera^ftudiofiffim^eftTecuIo figuificatfaueo &' 

tuc folfi dattufi habet. Ouidt 9 . Cui ftudeat de? ois habet. Cu 

ftudet ipe de' 5 nemo nocere pot.Deniq? laborare 8feniti ffgn 

# ficat& infiniriuo iugit:.Tereti 9 .D5 ftudeo obfeq tbi:pene flla 

Terentius fi.vitafilie.Oib 9 tultis tuis more gerere ftudebo. 

cc ii.Defidero 



Defidero verbii pulcherrie pofitu eftma cu defi= 
deriu fir abfceriu reru perfepe dicimus. defidero 
amorem tuum:quafitu no me ames. Defidero ta 
am prudentia quafifis incipiens &. item dealiis. 

Defiderare eft le qua no habcm 9 & quaafieg fpeiam 9 aflfe= 
dare vtdeffdero aduetniuacufcsnodu adueneris. Deiidero 
falute tua cu no es bona valitudine qua tibt opto & ee cLpio. 
Defideiiiim afit eft rei qua no habem 9 co(equedg cupiditas:vt 
capt 9 lum ingeti defiderio te videdi.Teneor magnope def/de 
rio tiii.Res ergo hic abfes diturno fecfidu locum fed habitu= 
dmem:quam lcilicet non habemus vt fanitas abcftggroto. 

cciii.CompIecio. . 

Copletflor pdiffufu e attjj ornatu verbu pferti ve 

ro aliqb 9 abie&is hacratione:vt te amore at<j bei 
uoletiacople&or ,pte amo. cogitatioe cople&or 
qcf e cogito U .i.ai fadtate ficcofequor e rei ipi 9 . 

ComplecTi prtter f /gnificafione vulgata qua aple&i fignift 
cat vt /ohanes vt primfi me vid/t mediu coplex 9 eft:8Cqua co 
tinere fignf ficat.-fuoq? abitu alterfi cocludere. Virgili 9 . quepa 
tris anchife grem/o copk&if offarablat/u/squibufda ificlfi or 
nata reddit orat/one que explicada eft per verbfi a quo f alisab 
lariu^defceditvelperaUquodverbnfynonimiivt ego te f/n= 
gulariamojecople&or.i.amo . Doloremefilitterrs copledti 
nopoffum.i.fcribere.Qutt 9 curti 9 Hbro quarro Quis ludibr/a 
fortunefducu agminfiq? cfdemultiplicedeuiaoru fugsLclade Quintus 
nuc finguloijj nfic vn/uerfoi^ aut aio aflequi queat aut otatio cuttfus 
necoplectiiTuas virtutescogitatioe cople&i no fatis poffe. 
fic nuroero cople&i.i.coprehedere.Complecli verbis/fcriptis 
ideft explicare vel expnmerc. De hoc latf us vide prf cepto ter 
cio.H rricelimo. 

cc iifi.Degerundiis. 
Illud ignoradu non e q> gerudiuus modus ab 01 

verbonmiliter^rxreaE :fiqn nobis fcreteoopus 
vt catado rupit angu/s. i.du cataf vt aitferuus Et 
alio in loco ad:iue didlu e. Catado inillu.i.dirca 
nis.Id efficereatcjj vfurpareoratores queunt» 












Gerundiaacumflibetfigmfijauonis&generis verbis oriu 
tunfuorumqj verborum figntf icationem feruant.Vt fi ab a&i 
uo acliuam a paffiuo pafiiuam.Quo.fit vt cum eadem fit vox 
gerundiorum aftiuorum 8C paffiuorumreadem voce diuerfa 
figntf/cat/onem habent.fed quam explicatio gerundii &con 
ftru&iofatisapertediffercntem magnifeftant. Namque acti 
ue fignificant gerundia per verbum adtiuum refoluunf & illi 9 
conftru&ionem feruant vt colendo agrum copiofammeffem 
percipiuntcoloniideftcumcolunt agrum.Qae autem paffi= 
Quitilian 9 ue f ignificant refoluuntur per verbum paffi uum Quintilian 9 
libro vndecimo.Omnis dictpiina memoriaconftat. fruftraq» 
docemur.-fiquicquid audimus preterfluat. Memoria excolle- 
do ficut alia omnia augetur . llla quoqj aialia quf carere intel 
IecrucJdemus meminerut SCcognofcunt 8C olibet longo itine 
re didufta ad affuetas fibi fedes reuertunf. . No eft tn vtile quo 
factlius hereat al/quas apponere notas.-qua gj recordatio con 
moueat 8C quafi exitet:memoriam'. Stqu/s tamenvnam ma« 
ximamq? a me artem memorie querat:exercitatio eftKlabot 
multaedilceremiultacogitare 8C ii f ien poteft cotidie potiffi 
mum eft . Nihtl eque vel augetur cura vel neligetia interctdit. 
Hec ille. Vbi excolendo paffiue capitur ideft dum excolitur. 
Et/tade al/is gerundiis. 

c c v.De quarto pretorSC quartum pretor, 

PutatnonuIIinihilinterefle fiqmsdixerit quar 

to pretor 8C quartum pretor & fic dealiis . Sed 

magnaeft certe differentia vt Marc 9 varro teftis 

eft.nam quarto pretor locum fignificat 8C tres an 

tefac£tos:qaartum vero fignificat tempus. Gaue 

igitur diligenter ne perperam hifce vtaris ratio 

mbus:ne quid contra vererum atqs eloquetiu mo 

remconfuetudinemq» faciamus quaretertiumco 

fultac tertio coful non idem fignif icant, 

Ltcetaduerb/aordmis anomintbus ordinis numeru ftgn/fi* 
canti'bus'formata modo in 5 modo in o terminentur:ea tame 
nomfnibusdignitaremfigntficjntibusiuncta habetdiurrfas 
rationes.Namtnodeiignantlocumfiueordtnemillius dig- 



Teseatias 



gnitatis ad cfteros qui ante ifla fundf funt. In 5 ver o numeru 
fignificant quoticns idem illam dignitatem geffertt:vt tercio 
conful eft in ordine confufum tertiusrquem fcificet duo pre= 
ceffemnt.AttercmmconiuIeftquibisante geffit confulatu- 
8C nac iterum gent pro tercia(fi ita loqui phas eftjvice. Et fic 
de ceteris dignitatibus qug pro tempore geruntur K femel ha 
bire rurf um eede <n ab eo iem p jffunt haber i d icendum eft. 

ccvi.Rurieffe. 

Sed ne plura ia fequar(na ifinita pene huiufmo= 
di pcipi poffut;idtenememoriac|>no rure effe 
fed ruri effe dicimus. Quod cu feftus popeius af 
firmatrtum Teretius comprobat:ait enimir^ri fe 
continebat.Quamobrem fiqua reliqua funt paus 
cis expediamus.Namcum pro conficiendis e.pi* 
ftolis hecpotiffimum attigerimus:fi falutationi* 
formulam ac regulam iduu/nonaruqj obferuatio= 
nem patefecerim.iure huic paruo iftituto fine ac 
modum ftatuerim. , 

Rus nomen tercig decfinatioms ih ablatfuo ffngufari ha* 
bet njre quod ordinatur cum ver bis motum de loco GgnificS 
tibus vt pater meus rediit rure. Et adiungitur et/am prepoft* 
tionibus:vtexmeo rure quotanfs magnum capio comodu. 
Ruri autem aduerbium eft cum verbis quietam in loco ligni 
ficantibus iungeadum.vt malo ruri 5 in vrbe vitam agerejn 
de rufticari verbum depones eft ruri habitare. Deinde au&oi 
propemodum huius operis metam affecutus:que declaranda 
luperfuntaperit. 

ccvii.Va.le falue. 

Valeigituracfalueverbapro MarcivarronisSC 
omnium do&iffimorfi viroru fentetia ide'fignis 
ficarevidentur.Quibus nos alias in faIutando/a= 
liasincontennendovtimur. ExquoTerentianu Terentfiw 
•]ludeft:valeant qui inter nos diffidiu/volunt ac 
cupiunt. mortuis quoqj 9C qui mortaliu vita decef 

ki. 





















Cktto 



Teteofius 



ferut(quibus nulla huiufcelucis optarefalutepol 
fumus)nonnuq vale dicimus.Et veteres quonda 
eifde lde verbu pro morediceba>:quafi nihil am 
plius viuef lbus fibi cu mortuis futuru eiTet: 8C i 
perperuu la abeoruafpecfbu difcederet.Na neq$ 
valent 1 Hrnecjj falui elTe pofiut Ob eande re ads 
dut nonullt bene/ feliciterq? aduerbia:autfiquaa 
lia funt eiuffnodi fignificatie. Verutatnei^pifto 
Iis ipffs vale dicere in fine cofueuimus abfq? vlla 
aduerbi) acceiTione.perfnde ac amicis vire falute 
ac fceliWtate exoptem 9 . Quid igitur vale fibi qu£ 
rat:quoue illo pacto vtendum fit nofce. 

Atbitratuinonnullivalecumfalutantis verbumeftfolum 
fecundas habere perfonas in imparatiuo & cetet is omnibus 
carerc.Qui fi accuratius confiderefcid verbum nibil infignu 
ficato dffferre a verbo valeo es pro fanum effe & faluum pet 
cipiet.Quidenim va'efiMaIiud vultgfis faluusK fanusfnec 
aliud quicg recedenres amico per hoc verbum precamur.qua 
fe verbum illud cum eo falufanres vtimui:impetatiuus e \tt- 
bi valeo vales ffgoif/cantis fanum cffe. Cicero.fi vales bene e: 
ego quoqj vateo:quare nec quoquo pacto dcfectiuumeft. In= 
de valitudo an :eps vocabulum,corpotis difpofitionem figni 
f icat:fi bonam:adiungenda funt ei adiedtiua/bona faufta'pro 
fpcta/optata/fi nialamraliaadiectiua oppofira vtmala infau 
fta/aduetfattiftis& c.Recedentes efgo amict valifttdtne hoc 
vetbo optamus dicentes. Vale amicora dulciffime: aduenie= 
tes autem no illo verbo vtimur fed hoc verdo falue: quo tatn 
accedentes primo congreffu q abeuntes falutare polTumus. i 
Tet etius.Salue pamphile. i.fis falu 9 . Quare difcedetes recle 
dixerimus.Salue amicorum optime vel fa'uete amicora op- 
timi. In exemplo autem tetenriano quod autot in litteraad 
ducit vaIeo"aIiam habet rationem nec falutandi verbu eft qul 
potius conteptum/indignationem Kftomacliu loquetis ofte 
dens.Teret/us in andtia.Jmmo habeat/valeat/viuat cu illa.i. 
tecedaf.K faftidieti/indignatocp animo lecle accomodatur. 
Denfqj mottuis vale dicimus eisnon coiporis falufem(nepe 






/1/acum vita extingufturjoptantes:fed anime fceliciratenr.fe 
dibus vt ccel/plac/dis poftfataquiefcat.Dura autem viuenti 
busvaledtcituncumcorporistumanimefalus optatur/ora= 
turqj vt f /t mes fana i corpore fano. Nec opus e aduerbia cu 
falutamiis benefaufte fel/c/terhuicverboadiiccre:qrlqm'dem 
illa in fua ratione icludit. q> (i quts ea adiecer/t: diminuta er/t 
verbi rat/o minufq? q illts non ad/e&ts fignif/catnr<V/rg;Ii 9 . 
Iamqjvale 8C nati ferua communis amorera. 

ccviii.Dico tibifalute/iubeote faluere.' 

profalute autem plerfiqj dtcim 9 falutem dico. 81 
fiquem falutare cupimus:datiuo cafu aptt ffime ap 
pofuerim 9 . vt vale 8Z cefari dic falutem. Alia quo= 
cjj erit falutandi ratio:vt lube fctpionem faluere/ 
quodeftfcipione faluta.Nam ille modis vi quan 
damdefiderijcontinet:8C proantiquorum more 
& confuetudine infinitiuus modus inalium traf 
mutatur vt iubeo tefaluereideffc falue/iubeo te 
gaudere pro gaude. 

Salutationem accommodate hae oratione falutem dicere 
exprimimus adiun&o datitto fignif/cate perfonam quam fa* 
lutare volumus.vt Cicero Marcello falutem dicit . Iohannes 
patri fuo obferuandiffimo falutem plurimam dtcit.i.eQ falu» 
tat.Ide fit per verbum impartlo vel imparttor exopto 8C ce « 
teiaconformis fignificati vt impartior tibi plurimam falutef 
vel lmpartior te plurima falute vt pcepto centef imo fecundo 
dictumeftmanifeftius Item Cicero nurcello fcelicitatem/ fa 
luremqj exoptat 8C fiqug fint fimtles loquendi rationes.Deni 
q? /dem f it per inf initiuum faluere 8C verbum fubeo iubes ere 
prgponendo nomenfcrtbentis(vt /n rel/quis quoq? modfs) in 
nommatiuo Bc eius ad quem fcr/bimus nomen in accufatfuo 
vt fohanes petrum amicorum fitauiffimum f aluere fubefi . C3 
patr/os conrfgcris Iares:oro me os iubeas faluere parentes.i. 
faIuteseos.Nam iubeononibi imperiofum verbum eftfed 
fcribentis defiderium affe&ionemq? quod optat inuentis in- 
finuat SC f /gntf /cat cupio vel volo. Ouidfus. D/t precor hoc /u 
bcant vt efitibus oidine fatis. Et eft iUtfuifinitiuus' huius ver 

bifaluefaluete.? 

K.ii. 



Virgilius 



Outdius 









ccix. Meo noie vel msis verb/s pro mea ex parte. 
Quod vero alij ex mea parte dicunt : mlto quide 
ofnatius dicitur vel meo noie vel meis verbis. 

Meo noie vel meis verbis eleganter calcl fpiftolatu vbi ali 
quibus comendari petimus adiicitur cum verbis in fuperiore 
precepto declaratis.vt chariffimis paretibus meonomine fa- 
lutem dicas vel meis verbis faluere eos iubeas.i.pro rae vf ex 
../, ^fA.^%- partemea.Sic tuonominehoccomendatahabeo.Itauaono 
3S* .*..„. .f &-£ m»ne noftro & veftro itidem dicendum eft. 

ccx.DecaleridisnonisKidibus. 

C '/X ' ' *~^ Quoiamautemcuiufcpmenfis diem veJimus in= 
tellrjerccaJendis nonis idibufuenotamus.Necg 
quid ilJi fibi velint nunc explicare confilium eft: 
led quo pa<5to dicamus fingulorum mefium dies 
&. i gupmodo ab eis denominationem fufcipiant, 
Quamobrem inrelligedum eft imjpnmisprirnu 
cuiufqjmenfis diem calendarum appellatione vo 

. ptr .«^vf isU*. Iti&iJ , . * r P-&&? . 

cariilecundum quas nonarum dies conitituutur. 

inalus quidemmelibus ieptimaluce.martio/ 

maio/iui/o/oc3obri:in aliis aute qumta:ianuario/ 

februar/o/apr/li/iunio/augufto/feptembri/noues 

br i/decembri. Atqj omnes hi dies qui caledas # 

nonas interceiTerint nonarum cognominatione 

cenlentux yj)i 8i numeru meminerimus ac nonas 

ipfas. 8t ille ablatiuo conftrmf he accufatiuo.Sed 

mter numerandum 8C prepoftero vremur ordis 

ne/& nonarum diem conumerabimus. At nonis 

exa<5hs proximos od» dies(id quocjjinquoftbet 

menfe)iduum fimiliter cognommatione fignifis 

cabimi:ci:fed pari ratione tam ordinis tum annu 

merationisrreliquos veroeius menfis quotquot 



fuerintdiescalendarum appellatione notabim' 
qui futuri ac proximi fiit menfismecg ordinis ne 
q* numerationis ratioae i mutata. At idotnne ex 
emplo illuftran dum eft.-fitcg tmrtius nobis exe= 
plo cuius curnculum vno adtricefimo die conftci= 
tur. prima itaq? dies erit calendis martij /feciida: 
fextononasmartij/tertia:quinto nonas martii/ 
quarta:quarto nonas/quita:tertio nonas fexa no 
dicitur fecudo nonas led pridie nonas . Septima 
dies none erunt martii/odtaua:o<5tauo idus jtnars. 
tii/nona:feptimoidus martu/decima:fexto idus 
martii/vndecim3:qumtoidus/duodecima:quarto 
idus:decimatertia:tertio idus/quartadecima:fpri 
die idus/quintadecima:idus erunt martit/fexde= 
cima:decimo fexto caledas aprilis quonia is me= 
fis proximu fequitur/decimafeptima:dccimofex 
tocalendas apriIis/decimao<5taua:decimo qumto 
calendas aprilis/decimanona: decimoquarto cale 
das/vicefima:decimotertio calendas/ vicefimlpri 
ma:duodecimo calendas/vicelima fecunda: vnde 
cimo calendas /vicefima tertia:decimo caledas/vi 
cefimaquartamono calendas /vicefimaquita:odta= 
uocalendas/vicefima fexta:feptimo calendas/vice 
fima feptima: fexto calendas / vicefimao<5laua: qui= 
to ealendas/vicefima nona:quarto calendas/ trice 
fima:tertiocaIedas/tricefimaprima 8C nouiffima 
pridie calendas aprilis. In cereris omnibus eade 
feruanda eft ratio dierum . Dierum autem nume 
rus haadtelateatqui in promptueft omnibus. 

kili. 



Diem quo aut littere fcripte fuut autal igd f t &a efl: vulga* 
tc quide niore per nuerii ordinale dieru naturali ferie fe cofe 
quete explicare poffum 9 . vt prima die ianuarii has ad te Hu 
teras dedi:quita die ianuarii vrbe accefTi & fic de aliis.Sed al 
ter modtis eft multo clegantior « apud veteres longe frequ» 
tior qoe hoc precepto autor decIataf.Pro quo notade iunt a- 
Iiqu? regtile-ad litrera intelligcnda multfi coducctes. Prima. 
mvno quoq^menfe tres ffit dies calendaru nonatfi & idufisp 
pellatione iihi peculiariter vendicates.Nempe primus vhiuf 
cuiufq?Wnfisdies illiuscalendevocatur.vnqiiattuor menlj 
b«s martiomafo iulfo & oftobri feptimus dies e nonaru ca 
fex habeant nonas. In ce teris afit oclo ianuario/februario/a= 
priliyiunio/auguftO/feprebf/noucbri/decebri qufntus dies eft 
fuitr-elisnoneicu pdidiccTotanrfiquattuorhabrat nonas. 
]=t cTroVnufqdfqsmefis cdo habeat id 9 :ncnagf die proxie 
feqiicfes:quartiior pdifti mcfes decimuquintfidieitdufi deno 
minatione notatu habet:ceteri afit ofto decimutercifidie' ha= 
bet iduu nole fignatfi . St erh fepte diebus octo adieceris pro 
tinus nafcetur quideci.Si vero quiq? dieb 9 adiuxeris o&o co 
furget ttedeci. Et ex hac regula vnufquilcpcalendariu no no 
tatfi his noibus vel facillie notare modico igeniipfidio pote 
rit. Secfida regula Dies iter duas pdida^t denoiarionum ex 
tiemitatcs irertfptf;a fc querifuasppellationefurnut/ 8cnfio 
eorfi ad ,pxie fequente hitudine def/gnate crdin?:comode ex 
plicSfunncie numeri in abfo i ingalari mafculio: SC calendara 
nonaru fdufi <p noie in zStb flurari collocato.vt q tnter caletl 
das 8 ncnas intermcdti ffitulliusmefis none dicfitur adietSo 
noie nfieraliiR qtriter nonas 8i idus Iterie<fti ffitrillt 9 menfts 
idus addito r uerali rrie qordine fignificet vocadi funt:q ve< 
ro inter idus & proxie fi quetis mefis caledas funt medii ca» 
iendao; fequetis n efis:denoiatione cfi noienfierali addito nfi 
cupadi funt:vt qui poft idus ianuarilfuperfunt dies ianuarii: 
funt dies ca!endaru februarii % rehto ad ptfmfi februarii die 
ordie denoiantur.Sic poft /dus februarii eiufde mef is refidui 
dies funt dief caledagt martif:& ad primfi martii die collatio 
ne facla denoiatior e fort/fitur.Sic qui poft idus martii fupe* 
rant in martio dies:funt dfes calendarfi aprilis & ita deiceps. 
Quare poft fdus decebris refidui dies eiufdem menfis:ficut df 
es calendarfi ianuarii.Quo fft vt vtwfquifqj menfis vtHjmtS* 
tum!f n fe diem habeaticalendarfi tiome fortitum:ceteros afit 
omnes a precedenti menfe mutuatur Bc habet.id m fgnoran 



I 



dutn no e:proximu die ancaledas nonas vel idus no noie nu 
meralifecfido cu accufatiuis pdi&is effe noiandu:fed hoc ad 
ueibfoprfdievtfequespreceptu apettius oftendet. vt prfdie 
calend-is/pridienonas/pridie idus: 8C no fecundo calendas/ 
fecundo nonas/fecundo idus.Si quid aute ipfis diebus calem 
dasrnonaijsSeiduunomefibipfimo vendicantibus fa&um 
efle fignificare volumus:in ablatiuo plurali calendis nonis & 
idibusnulloadie&ohecnoiaponemusivt fiptima ianuarii 
dielittetefctiptefunt:dicendiiefteascalendis ianuatii fctip 
tas effe/fi quinta ianu .rii.-tiic nonis tanttatii fcriptt funt.fi de 
cimatercia ianuartf:tfic idtbus ianuarii funt perfct ipte. Alios 
aute iftis interceptos dies explicabimus pet nome numerale 
inablatiuo fingulat i SC mafculino genere pofitu:8C iftos pro 
xime fequetes accufatiuos caledas/nonas/idus.vt quod icto 
.anuari i die facla fuer itrquarto nonas ianuar ii f a ft_i e_fe dice 
dum eftquod fexto eiufde mefis die:odauo idus ianuari irqcl 
permltima ianuarii:tercio caleudas februarii fa&itatii effe an 
notandu eft.Cut aute in ablatiuo in pita fctibcdi rattoe dica» 
muscalendis nonis & idibus 1 8C m fecudamoia nuetalia m a* 
blatiuo potiusq alteroc«fucoftituamus:iproptu eratio q> 
tepus quo aliquid fit debitg fcilicec refpo JendQ ad interroga 
tlone per aduerbiii qn fa&5:folfi in ablatiuo coftituendum e. 
vtiiquisinterrogetqfi littere fcripre funt:re&e refpodebitur 
ealendfs ianuarii vel quarto nonas ianuari/rperinde atqjdebf 
te refpodetur prima die ianuatfi.lecuda die ianuarii. Cur ve^ 
ro in fecudo Ioquedi modo hec noia nueralia potius in fingu 
lari qpluralinuero/potius ite in mafculio q alto quouis grie: 
Scalendas nonas idus inaccufatiuo ponatur hanc arbitror 
efie ratione quia hec noianneralia ordinem fignif icat cuiufq? 
diti ad ipm die caledat 5 nonagr & iduu: 8£ denotat quotus e 
qfcfidies ante die calidaru nonatfi SC fduci.quare illi adieftU 
ofs noibusmumcrii ordu. ts exprimeribus hoc fubftSt<uu dte 
fuppreffe additfi ee intelligitur quo cfi talcadte&f uut debitis 
accntib 9 gramaticalib 9 debet coueire Subaudi l pretetea pre 
pofino ateihabes p fuo cafuali hec nria ca'edas nonas &id 9 
obhoc i acto collocada.vt ficjs dicat quarto idus ianuarii tril 
__.._. -».s qj :r_l__-.M'ft_-_-«. *vnUr5A* pti larro rtie ante ; dus ia 







Unizs ianuani.i.pnoriu.- ««« ~ ~ -- . 

Terciategula eft fnconumerandis moJoqutdict-isediibuB 



dies calendarum nonarum & fduum dcbct con meran.vtcS 
dfcfmusianuariumhaberequattuornonas inte!l>gedum eft 
ipfum dfem nonarum efie vnum illarum. Et cum iterum dici 
mus ianuarium ficut &.ceteros menfes habere o&o idus:di« 
iduum vnus de illorum numero fntellfgf debet. Denicjfc cfi di« 
cimus.Ianuarium habere xix calendas:intelligfturhbc con 
nfierato prfmo fanuarii die quf calerdirurn dfes eft.Et fta de 
ceterls menfibus eft dicendum . Si enim noncSnumeraretur 
dies calendaruni nonarum SC iduum Ced ci tra illos liftererut 
num era t f o:ncn perueniretur ad conftitutum numerum dietfi 
fed femperim inor eflet numef us tj pofitus eft. vt dempto no = 
narum fanuarii die no efient nifi ttes dies nonarum / die idufi 
remoto non eflent nifi fepfem dies iduum/& die calendamm 
ianu^rii non connumerato tantumeiTent xvfii illius mefis ca 
Ier.de. J*t ficut hec regula fn connumeratfone fafta per nume 
rum cardinalem declarata eft fta in numero ordfnalf etia ha-- 
bet ver/tatem-vt cum dicimus quarto noras Ianuatii fnteili» 
gi.tur annumerato nonarum die quo feclufo fecundus dies fa 
nuarii non effet ab eo quartus.fed tantum teitius. Ita cumdi: 
cimus/octauoidusunuarii.f.odauodieateidus:iduumdies 
vnus in eo ordfne ponitur.quem fi feclufum intelfexerfs : tuc 
fextus fanuarf i dfes fqui odauo tdus fnfcribendus eft) folum 
feptimuseffetadeciinotertiodiequieftidus ianuarii Cum 
itidemdicrmusdecimononocalendas /anuarff prfmumias 
nuarifdiemquefuntluecalendejfn eoordfne connumeran* 
dumefie intelligeredebemus/quem fi exdudimus:tunc deciv 
mufquartus dies decembris(hic enim decimonono calendas 
ianuariinuncupandu- eftjfolu effet dfcimus odau 9 apriadi« 
ianuarii.Et hoc pado de ceteris oftede. Quarta regula In ca 
lendarfi nonara gc idufi anfieratione ordine ppofito vtedue: 
IC a pofterloribus ad priora .pcededfi V.ifi naturaledieruor 
dine SC fitfi feruare vo!um 9 a capfte fcflfcet rrsefis cotinua fe* 
r'e ad ffne verfus j>cededo:vtemurppoftero ordie numeri or 
d nalisexplicatfs dferfi ordfnem adcaledas nonasvel id 9 . 8£ 
priores dies pofterforemaioreqfjnfio noiabim 9 / pofteriores 
verominore>fic g> qtfi /n dferfi ferieprocedimus tantum de= 
ctefcatnumerus ille ordinalis.inprmcipio quide rrumeratio 
nfa rriaxfrn 9 :i ffne vero minfmus. Et hoc pa&o auftor ppo 
fleru ordfne fumft vt fno /pffus exeplo aperte coftat.vtexem 
pli gratfa fecfidus dies ianuatii e quaita nonas ianuarii/tetti 9 



terfto nonas ianuarii/quartus pridie nonas /anuarii'/ & qu/nt 9 
noneiannarii.fextus oclauo idus ianuarii/ feptimus feptimo 
idus/anuarii/oclauusdies ianuarii/fexto idus/nonus: quinto 
idus/decimus quarto /dus /vndecimus tertio idus/& duodeci 
mus pridie idus deeimuftertius aute idus ianuarii nucupam*. 
]bf faci'c evidcre cjtu eft dieru naturali ferie fuptorfi crement5 
tantfi eft numet i.deno/ant/s decremetfi. Si 'vero naturale nfii 
denom/nantis ordine feruire volum 9 amlnori ad maiorc pro 
ccdedo:vtemur prepoftero dierum mefis ord fne:& a poiiet 1= 
oribus in medio aut fine cofiitut/s dieb 9 ad mcnfis principifi 
numerado reuerremur.vt quintus dies /anuarii nonf fut eiuf* 
de m /quart 9 pr d/c nonaf ite itius:tettio nomp/fecud 9 :q'iarro 
nonas.Sicdecimufrerrmsdiesianuariiffirid 9 eiufde/duode= ' 
c/mus pridie /d 9 vndccfm 9 tertio idus/dec/m 9 quarto icf, 9 /no= 
n 9 quinto id 9 /octau 9 fexto id 9 /feptim 9 feptfrno idtfiC fext* 
cclauo id 9 .Hic naturalis numcri denoiantis feruataeft feries 
a minori fcilicet ad maiore cotinue procededo:fed dieij« men 
fisordo conuerfus efi.quod liquiiomanifeftat eoije numerus 
ordinalis:quo ad primfimefis diem compatidenoiantur.nem 
pe hicnumerus conuerf j ordme explicat 9 eft & maior ate mi 
norem noiat 9 /mo couerfa ferie corinue feruata a maiori pau= 
latim ad cot/nue imnore proceffit. Vnde fac/Ie eft cognofcere 
naiurajem nume^t ordialem d/erum efie oppofitum numero 
denoiant/ dies ca.'endarfi nonait&iduurvrcum h/c ricto ordi 
ne prcced t:ille f/t prepofterus:8ccu ille rccra fer/e /ncedirihic 
ordineconueitit pmutatq?.Et licethanc otdinis conuerfio^ 
nenontetigerit autoneft tamen ccgnitu neceffaria prefertim 
iis qui primuhac arte imbuutur ncc affidua exercitationeco^ 
cnolcunt quotus eft quifq? diespro arbitrio fumedus:adie ca 
JendaSJ nonarum SC idi um:nifi acalendis nor is aut idib 9 nu 
meratfonis princ/piu aufpicati fuetint:& cotinua ptogreffio= 
ne ad illum qui darus eft vcnictes tandem eius ad calendas no 
nas SC idus ordine gc interuallumcognofcant.vtqui nontri 
tusextemporedicere nefciretquomodonomfnandus eftoc 
tauii< dies iannarii niii a dectmotertio qui iduud es eft ic pijs 
fupputaret idus.pridie idus fuper duodecimu d''em/tertio id» 
furer vr.decimu quarto idusfuper decimu/quinto id?fuper no 
nu/& fexfo d 9 fuper oetauu 8i talinumerationefa&acogno 
fcetprefxum dkm nuncupandu effe fexto id 9 /anuarii quod 
prius in promptu ignorauit.Ptior autcm mod 9 logo vfu peri 



e(s accomodad 9 eft qui ex diuturnz affuetudie cognofcat q-u 

lis cuiq? diei denoiatio attribui debetr&ergo hunc in pofterio 

ribus regulis feruandu e(Te duxf mus Nunc quot qutfcg menfis 

habetnonas 8C idus:&quor diesabtllis denofatos:dicr.u eih 

fupereftoftederequotdies acaledisdenotatos habeat. differt 

entfvt ex fecunia patet regula) denoiatio calenia^c a denomf 

natione nona pk K iduutcj» dies q ui denoiantur none vel id 9 :il 

Iius menfisfcuius funtdies )none 8c idus vocanturvtin ianua 

rto dtes nonarum SC iduu nominatione notatitfunt dies nont 

rii 8C tduu iaauarii.Szd dies qut nomtni calendam cenfenE no 

funt illius menfis in quo fuiitcaledemift prtmus cuiulqj men< 

fis dies.Nam reliqui dies poft iduscuiufq? menfis funt dies ca 

lendaijr mefis fequetis.vt cfteri dies poft tdus ianuarti fut ca* 

ledarurt februaru note 8C ordiedenoiandi 3c iia i ceteris. Qua 

re ad cognbfcendu quot dies caledarum noie in vnoquoqj me 

fe voca ii funthec regala eft notanda quinta in ordine. Quffl 

taregula Mefiu caledg fecundii numera nonaru precedetis me 

ftsfetjfecundfinumerumdierumprecedentts meiis vajrjantut 

AdquaintelHgedam operepreciiieft cognofcereq» &li»fut 

menfesvnius&trigitadierum.fpacto completi fcilicet ianua 

rius/rnajtius /rnaius:iuIius:auguftus:october.ne«eb« decem 

ber.^teTffit menfes triginta dterum Ccilicet aprilis iuni 9 fep 

teber.SoRSterjruariushabetoclatXvigintidfes cfino fuerit 

anus bifexti/is.tn anno autem bifextiltYhoc eft «ecetorum 85 

fexaginta fex dieru cum fcilicet intar dmf petri 8£mathie apo 

ftolorum diesfeftos duosdies intercedunt medit quod quarto 

quoqjannocontingeredebereaftronomica rattone explora 

tum eft jfcbruarius habet vigmri noue dies.hec itaq? quinta re 

gula quattuor regulis(vtc1ariorafuntomnia)manife(tabitur. 

Prima regula eft cu mefts precedens habet quattuor nonas 

& vnu & triginra dies tunc fe^ties habet nouedecim ealenda* 

rumdies.Nampoftdecimuterciumquieftdies iduu: fuperffit 

in eo menfe octodecim dies. Nam tridecim 8: oclodeci con 5 

fictunt trigintavnu.quibiisadticiaturprimus dtes menfisfe* 

quentis quidtescalenoarumetiamconumerani 9 eftpertertia 

regulamtrefulrant nouedecimdies.Quo ftt vtianuari 9 febru-- 

arius:feptember 8£december nouedecim habeac dies caledas 

runucumdecemberianuarfus auguftus 8C noueber 8C quattu* 

ornonashabeat 8£vnu & trigintadies.Decimufquart 9 ergo 

decebris dies vocatur decimonono calendas ianuarii. deri* 



mufqu'nt 9 decimo ctfauo eafendas ianuarii.-decfmuflextus 
dectmo feptimo caIendas:decfmufferitfm 9 decfmo fexto cale 
das:decimusoaau 9 dec/moquinto:decimufnon 9 :decioquar= 
to cakndas / vicefim^dedmo tercio caleda.s : vicefimufprim 9 

ducdecimo.vicefimufTecund? decembris:vndecimo calendas 
tanuari/tvtcefimuftercfus decimocalendastviceffmus quart 9 
nono calendas.-vicetimulquintus ocTauo cakndas: vicel imuf 
Icxtus feptimo: vxeffmuffcptirnus fexto: vicefimusoftauus 
qumto.-vicefimusnon^ quarto.-trfceffmus decembr «s tercio ca 
lendas «anuarri.tricefimufprimus & vltimus decembris d/es: 
prtdie c alenda s i a nuarif .primus autem ianua rif df es calende 
tiufde m raenfis funt. Secunda regula eft quando meffs pre=> 
ctdes habet fex nonas « xxxi dfes:tuc feqi:ens habet xvfica 
lfiidaru dies. Nam poft decimumquintum qui dfes eft iduum 
fupetfunt in eo menfe xvfdfes.Nempe xv & xvi csnficiunt 
xxxi:illifc£ addatur pr/mus dfes menfis proxime fequetis q 
calendarum dfes eft:coufurgetq? xviidfes caiendarQ.Quo fit 
ytapril/s iuniusauguftus & noueber xvii calendashabeatni 
pccdentes proxime mefes fcilicet maitius maius iul/us odto= 
berfexliabetncnas & xxxtdies.vtdecimuffextus diesmaft 
tft decimo feptio calendas /un/f:decfmulTeptfm 9 decimo fex 
to calendas funf cdec/mufodauua decimo quir,to:decfmufno 
nusdecfmo quarto:vfceffmus decfmotertio: viceffmufprfm 9 
maiiduodec/moca/endas iunii:vicefimuffecundus vndecimo 
calendas. viceffmuftercfus decfmo calendas: viccffmufquar= 
tus ncno: vfcef imus.quintus oftauo calendas; vf ceffmus fex 
tus feptfmo:vfceffmuffeptfm 9 fexto caledas:v/ceffmus o#a= 
uus cju/nto caledas viceffm 9 non 9 quarto calendas/tiiceffmus 
icrt/ocaledas iunii/triceffm 9 prina 9 &vltim 9 dies maiipridfe 
caledas /un«.Den:'qjtprfm 9 di«s iunuluefutcalede.hoc jtfde 
i martfo deduc/t autor. Tertfjyegta qfi meffs precedes ha* 
bet tt/gita dfes tfk feques habet xvi/f caledas.Cu enfm oesme 
fe s quf trfgfta d/ebiis coffcf urur quattuor tantum Iiabeant no 
nanpoft tredecfmu d/em quf eft d/es iduum/ reftant xvfidfes 
Nempexf/iJCxv/f fac/fittrfg/nta fllffcp adfcfatur prim 9 dfes 
meffs fequetis poftremus caledarum dfes/cofurgut x\iii dies 
caledaiu.vncepatet maifi luliu ft cAotre here xviff caledas/ 
na aprf I/s iunius Kfepteber bnt tr/gita dies Ergo decim 9 qft 9 
sprilis erit decio oftauo caledas maif /decfmufquint 9 / decios 
feptioi decfmuffext?fdectofexrodecfmiiffepti? decioqnto/de 
cftn 9 o&au?decioqiro defrmjfnon 9 darimotertfo/vicelfm? 












duodecimo:vicefimufprim 9 vniecimo. vicefimuff:dsde:io: 
vicef/mufterrius nono:vfcefimufquatt 9 ocl:auo:',vicefimufq 11 
tusfeptimo:vicefimusfext 9 fexto:vicefimus feptimus quin-- 
to: vicefimuso&auu'' quarto : vicefimusaon'is terrfo»,Tricefi 
mus &poftremus dtes aprilispridie calendas maiuet priims 
dies maii calende erQt maii. Quarta regula eft quanio men » 
iisprecedenshabet xxviii dies:tunc fequensli3betxvicalen 
das: Scum in eodem fut xxix dies vt in ano biffextfli: feqiee 
menfis habet xyii calendas . Nam poft tredecimum quf eft di= 
es iduummenfis precedentis:inanno nonbiflextili reftat xv 
dies cum xiii 8C x v faciant xx viifcadie&oq) primo die menfif 
fequentisfunt xv/d/escalenda#.Inannovero bifextili poft 
tredecimum diem fuperfiint xvi dieshtiiufce menfis:cum xiii 
8C xv/,conftituant xxix quib^s adie&us dies calendW P' x ^- 
cit numeW xvii calendarum.h/nc manifeftum eft g» ficut n'3e= 
rus dieru in febnurio varius eft(nam is folus habet xxviiidi-- 
es)itaquoqj8Cmartiicalendevarianturjnam modo xvi funt 
dies caleudatum martii vt anno non exiftante bifextili modo 
xvii vt anno currente biffextili pro vatietate numeri die^ fe 
bruarit.Quare decim 9 quartus dies febt uatf ifmodo ann 9 non 
fit bifext ilis jerit decimo fexto calendas martii/decimufquit 9 
decimoquito/dec/muffextus decimo quarto/decimuffeptim 7 
decimo teTtio:decimufo<frauug duodecimordecimufnon 9 vn= 
decimo:vicefi'mus dec/mo calendas'marti// v/cefimus ,prim' 
nono: vicef imuffecund 9 oStxao: v/cefimuftert/us febtuariifep 
tiocalendas marti/.-vfcef/mufquatt 9 fexto:vfcerimufquit9 qui 
to:vicefimuffext 9 quatto vicefimuffeptimus rertio.Viceffim' 
oftauus SCvlt im 9 dies februarii pridie calendis martii: « pti • 
mus dies mattii calende funt mart ; iCum aute annus eft bifex 
tilis tunc decimufquatt 9 dies februarii erit decimo feptio CA- 
lendas martii:& hoc pafto confequeter. 

cc xi;PridiecaIendas/prid/enonas/pr/d/e /d 9 

Prid/eautem calendas/pridje nonas/pndie id' 
ftgnificat quod vetuflimi dicebant die priftini 
pro aduerb/b die priftmo.Etfic peruenufto mo= 
red/ecraftini&diequmti& die qurnto GmiliV 
ter proaduerbio. Verum nos prifca nimis &hor 
ri diore vetuftate vbiq? fugere ac vitare debem 9 ac 



■ 



iiii|iiii|iiii|iiiiii 

cm 1 2 3 



II 



TrTnT 



10 



li 



TTTTTT 

12 



13 



14 



l c , 



bene « predare ce. far precipere folebat tancj fco= 

pulumficfugiendumeflein auditum atcgmfo= 

lens verbnm. Pro genitiuis autem mefium redti= 

us poflefliua nomma finxerimus; vt procalendis 

marcii fic venuftius dixerimus calendas mar tias/ 

& ita apnles/maias/iunias/iulias/aut quintiles/au 

guftasfeu fextiIes/feptembrias/8C ita ianuarias/ 

#februarias.Quodautemm calendis nonisSJ 

idibas ablatiuo cafu iugimus;idempoilumusin 

accufatiuum tranfferre 8C ad proponere;f ed id (i 

gniricattempusferediuturnum.vt ad dccimum 

calendarumfebroarii dedifti ad melitteras.Ego 

veroadocfteuum idus ianuatias ad te fcripferam 

habet enim vim temporis vehementiorem hoc 

pofterius» 

Diempximeprecedentecaledas nonas & idus n5 \icetno= 
minare fecado calendas/fecudo nonas/fecudo idus. na fecun 
dum cum a fequor dedueaf eft quod alterum fequitur.quare fe 
mndo calendas eftdies fequenscaIendas:fecundononasdies 
fequens nonas:8t feciido idus dies fequens idus.loco igi£ hu= 
ius nominis fecfido vtimur hoc aduerbio pridie quod fignif i 
catpriori die:vt precepto cetefimo viceiimo feptimo declara 
tum eft. Vltimus ergo cuiufq? menf is dies eft pndie calendas 
menfis proxime fequentis. In menfibus quattuor nonas habe 
tibusquartusdieseftpridie nonas & duodecitn 9 pridie idus 
Inhabetibus autfex nonas fextus dies pridie nonas dicitur: 
& decimus quartus pridie idus.Sic dies proxime fequcns ca= 
lendasnonas & idus vocan pot poftridie calendas nonas 8C 
tdus.Vtebanturatiquiadierbioprifliniloco aduerbii prfdie 
gChisaduerbiisquintifexticraftinilocoadiecSiuoru. Sed ia 
hec aduerb/a ab viu teceflerut. Veiba autem vfitata ; mple&i/ 
inuf itata vero no: fugere debere cum ct far tfi Aulus gdh 9 ad Aujus 
monet librodecimo capite fept.rr.o dicens. Verbis vri aut ni= g e '»us 
misabfoletis ex-ulcatifqjaut iniolentilus neuiratiicp dure 
partffe deli&um videtur.concludens ibidtm verbis antiauiffi 

























































' 1 


1 




4» 
















_ 






i 

























mfsf rettclifqj SC defitis que aures vix pati per infolentia pof« 
fentmiiiime vtedum efle. Deniqj poniitur ab autore duoldo* 
cumenta.Primaloconominu fubftantiuorum menfcs fignifi 
cantirrelegatius vtimur adieiftiuis abeis formatis;vt fcriptu 




-_J pro iunituulias pro iulii vel quintdes tqiL 

ille menfis vocatus eft quafi quint? a raartio. deinde fenatufs 

confultoiuIiusdtcluseftaiuUocefareinclyto romanoru im« 

peratore.fic auguftas dicim 9 pro augufti liue fextiles pro fex 

tilisiquonomine primu mefis ille diclus fuit g> a m irrio eflet 

fextus in ordine mefiu. Deinde a cefare augufto di&us eft au 

guftusquo fpfius de repuublica romana bene meriti perpetua 

eftet .tpud pofteros cum mefe memori^feptebres vel fepteori 

as pro feptembt is:oclobres vel octobriaspro o&obris; noue 

bres vel nouembrias pro nouembris:decembres vcldecebrias 

prodecembris.nam aquattuorpoftremo^menfium noibus 

fubftatiuis duplicia formantur adiect-iua fcilicet tertie declina 

tionis in er vel in is exeutia 8C fecundedeclinationis in us. Se 

cudumdocumentumeft ^ numeru que interdum in ablatiao 

fineprepofirioneponim 9 ;poflum 9 &inacto ponere adiafta 

ppofitione ad:cetera non mutatis vt decio calendas martias 

ad te Iitreras dedi fic e/egarerdidrur ad decima caledas rhatJ 

cias:tertio nonas vel ad tertium nonas;quarto idus vef ad qt= 

tumidusfinedifcriminealiquo. Cicero adfemiufulpicium. 

Adtertiu caledas maias ca effe in cumano accepi tuas litteras 

Etic5pfib 9 loctsepVagjeodeloquedi gnecicero fepenume= 
ro vtitur. 

, Operis peroratio. 

Nc igif 'plura fcriba:h?c mihi fefe fprefetiar u ob 

tulerut que_ annotatu digniora vifa futjqugqj tibi 

multo plus fortafle coducet:q eoru prgceptiones 

qui eafde & epiftolis &oronibus tribuuc partes. 

Quorii pgnit 9 eripied eft error /atqj ita feciendu 

vt I Iitteris ipfis cocfne/dilucidec^ ad tepfcriba= 

mus ac noilr a fentetia atcjs mente qcomodiiiime 

aperiam 9 :cu hec diligeter tenueris infinito pene 

harii reru numero: alia qda no mi n9 fortaffe vtic 



TnTTT 






cm 1 



10 



11 



TTTTTT 
12 



13 



14 



l c , 



Ife fed multogr auior a fubne&a. Quaobr e (vt fa= 
cisjcupidiflie ftudia lit terar u cople&ere atqj ea q 
indies afiequeris ad exercitatione accommoda. 

Peroratfo eft qua opus perf e&u figuf frcatur in fme eins ad= 

ie&aoratio & ea opus abfolutii copletuqjclauderefolet.Ora 

tio ffcfidu arte rethorica ex quiqspotitfimu parfibus conftat: 

excrdio/narratione/diuifione/cofirmationefconfutatione q 

b 9 fexraadditurparsfcilicetcoclufto.Etbasoes patresing 

piftolis feruadas efTe nonulli.cotendut & docet: quos mer ito 

repheditautor tang ignaros. Q_uid inter oratrone'» epiftola 

interiit.S'quidemdebetepiftola eiTe breuis/multiiq? pa-.icis 

coplecli ientent/ane^licirarefaftfdfu ingerat.debeteffecJara 

& ddncfdfs explicata fentetiissvt lecle ciaufule ietet'^ p.'oti% 

nas fe offerat legetis animo fine repetita /e&fone. non paruo 

igii errore ducunt* qui ppiftolas verboru ambagib? ira inuol* 

uut:vt ne fphfngis quide domitorce dipus ilias enodare pof= 

fetper iuafum hahetes tu demufe refte fcribereicu vir intellii 

gedas fcribut epiftoIas.Debet poftremoepiftola ele^antie fto. 

fculfs efle refperfa:vt fuus cuiq? fententie fit decor/1'ua cuiqj 

orationivenuftas ex his preceptis deiuptamulli tu pro furu= 

rfs nlfi freques affit exercitatio.Sane hac e/ocutionrs arte ( vt 

Gicerojadipifcemurfipreceptionisrarronem:diI/gen(ia con 

feqmur exerciratiofs. Ea fiqde pria eft artis ofs magittn. 

'In trfginta regulas e/egatfaru Francicinigri ' 
Iudoci Clichthouei ne oportucfis comentarius. 

iLegantia eft venufta verboru cocmnitas 
Idulceaunbus fonuafferes. Cuius quide 
__ jenerales regul? futtrigita. Pf ia regula 
Laudabitur ilia oratio que obliqua dicitur:& apo 
fterioribus incipiensdic5h'onibus in verbum fepi 
us qin alia orationis parte finiat. vtCefar adeps 
tus eft monarchiamimperii fummis virib 9 quod 
elegannus dicitur. fummis viribus: imperii mos 
narchiam cgfar adeptus eft. 



1 




Gfcero 





















■ 









SicuHncorpore debitamembroi?j'proportioadmutcemVtv 
numalteriapte refpondeat:illorumg) ornatus & decetiorcul 
tus elegantia eft;fic tn oratione pulchra diit ionu adinuice or= 
dinatio/vnfufcuiufqjfuo Iocoaptacollocatfoelegatia dicic. 
Et ficut concordantibus neruis cvthata dulci modulatione g 
fonat:8c audietium animos magna capit ducedine.Sic o rati- 
elegans &cultapermulcetaudientes/8C gratffffmeilloriiillao 
bitur auribus.Adorationisergo elegantiam refta cuiufqjdi= 
<9:iouiscoltitutiorequiritur:ficut ad placidam moduIationJ 
chordarum omnium concordia. Quod quitilian 9 teftatur li= 

Quintilian 9 bro fecundo de [ ftttutione oratoria-Sicut cythara^iu qaid) ita 
oratio perfe&a non eft nifi ab tmo ad fummum omnib 9 inten 
ta neruis con fentfat^Idem in nono. fcelfciflfimus fermo elt cui 
QC re&us ordo 8C apta iun&ura S£ cum his namer 9 oportune 
cadenscontingit.Promdead cognofcendum diciionumin 
oration^aptiorem IJtu,n:trigtnta notande fiit regul?. Qm£ 
prfmaefteodecumfecundo preceptoauguftfniprfus pofito. 
Oratio quidem obliqua dicitur fnquaobliqui prtmu ffbf locS 
vendtcant re&is prepofiti:K que in conftructtone pofterton 
i unt:fitu priora:que vero priora coftru&ione:pofteriora in o- 
rationecollocetur.vtvirtus.comendat fuoscultores magnis 
preconiis:ficeIegatfus:magnis preconits fuos cultores virt 9 
cSmendaf.Porius itidem verbogaliaquacanqj dielrioneclau 

Qultilian 9 deda eft oraf/o.Quintilian 9 in nono. Verbo fen r um claudere: 
m iltofff copofitio pattaturjoptimiieft. In verbfs enim fermo 

Saluftius nts vis in eft.Saluftius Concordia paru? res crefcunt: difcor= 
diamagnjdthbunfManarchiafprtncipatusvnfusiSivenita 
monarcha equod nome grf cu vnS principe Iatine fignificat. 

Srcunda regula. 

Commendabitur quoqj oratio que dicflibnem ha 
beat vniuerfalem affirmatiuam vel negatiuam i fi 
ne/ vel aliquod infigne nomen/ vel aduerbium. 
ExempJumprimu Omnes Jaudant ea que vir bo 
nus fadt.quod venufhus dicitur. Que vir bonus 
facitlaudantomnes.Exemplumfecundi rigo ne 
minem habeo quem magis diligan te. Quod puJ 
chrius dicitur Quemtemagis diIigam;h a beo ne 



i 



nTnt 






cm 1 



10 



11 



TTTTTT 

12 



13 



14 



l c , 



mmem.ExepIu ferti/.Egregiafut eaque Cccibis 
ad me quod concinius eft. Que ad me feribis fut 
egregia- Bxeplu quarti. Ego oia diligeter perfe= 
ci q luiliftimichi.quod eloqae.uius dtatnr. Que 
michiiulTifti perfeciomma diligenter. 

HecrcguUquadripartitaeft.Primap a Tsd<a{ones vnfuer 
falesarTirmatiuevtomnis 8C fui cafus eleglter in fine orario 
ms ponuntur.vt tuam virtutem mirantur oranes . Q g michi 



iufferis exequar omnfa. Secunda diltiTnes vnlueriales hegi 
ii /nefcio/ignoro/nfiq nufg «legSter fn fine 

Ur.Vf ftlp fnl am mn„.; I,,L ,,. ... :—i- iri_ 



orationis ponuntur.vt me tui ara intiore habzs nemnej. Vir* 

tutepreclarus eft nichiLEt hic pirs feptimo augjftini.pcep 

to Itfde declarata eft. Tert/a. Norrre fnfigne eleg in rer p om£ 

in tine oratioms. Infigne nome dicitur quod excellentiam « 

emfnentfamfigmficatrqualeeft-jreclarus/egregius/eximi 9 ! 

Ognis/nobiUs tlluftris/generofus prefti ;/ excellens/ ingmu 9 

K conliIiam.Vt que Alexander tlle magnus edidf t oparailfit 

predara.Quis Iulii geftanegaueriteffeexfmia. /frtutis pre= 

coma I unr infignita. Quarta. Aduerb-a eleganter /n fine po- 

nunturprefertfmquequalitatemffgnificant.v* didgenter vi* 

gilanter exacle/accurate familiariterac cetera fd genus. Tere ._ 

tius. Faciam id equidem fedulo. Idem . Relecit fe in eum fl e s Terentius 

qfamfliariter. Te.multos annos vfus fum familiariter. Aduer 

bia itidem fupetlatfua in calce orationis apte locantur.vt rue 

VoIuntat£pareboqlibentifTime.Plurade aduerbiorum fftu: 

tertio auguft inf precepto requirenda lunt. 

... Tertiaregula. 

Nomeadie<2iuu elegatius fubftatiuo pponif vt 
virt^fama/iperiumagnu/cofiliu vtilermelius eni 
dicif :fuma virtus/magnQ iperiu/ vtile confilium 
& huiufmodi. 

Hec regula fexto auguft/ni pccpro cofonat: H de aife&fufs 
noialibtis pronoialib 9 & pricipial'b 9 intelligeda tra iitur : no 
min 9 in carmic cj i ,pfa. vt fmcer 9 amorrifima beniuolitf a.Iau 
data virtus crefcir.Quiifian 9 fn duodecfo.-Nfhil e ta occupa 
ta mtriforme tot sc i5 vr-riis *ffc<*ib 9 1 ocilu atq* laceratQ 
lis itei hec Iitteris aut wlli bonearii cmVf" N5 






■ 



■ 



cjnialarnes.Quisi 



herclr msgis q fiugibus in*erra fer.tibus ac rubis occupara 

Quartaregala. 
Inter adiedliuum 8c fubftariuu femper ahcjd e 1 

terponedumvtmaxiavirtuscflarfs fumma lau= 

defeper extollenda eft.quod eleganttus dicitur. 

maxiacefarts virtusfumafeolaude extolledae. 

Hec tc gula quattuot habet partes. Prima iter adie&iuum 
H fubitatiutj venufte ponitui genitiu 9 aut alius cafus abadie 
<ftiuo aut fubitatfuo redtus vt magna virtutts claritas mtruin 
modii rdncet. Secunda intct adfeftfufi 8C fubflatiuu igtoca 
fu pof ita eleganter ponftur genftfuus vel alfus cafus regens il 
lfus fubftatius.vt tuf beniuolentia ani haud fatis laudare pof= 
fem. Ma'gne- vi* fapietie comedare folet oes.Et has duas g« 
tes quitu ;.ugufifni preceptii explicuit. Tercfa eft iter adiec» 
tiuu & fubftantuiu eUgater ptepofitiofcuiusfubnantiuu, eca 
fuale)aut prepofitio c6 fuo cafuati intet feritut vt tua proptet 
huaniratemaijnu iomnes amore ofledis.Sumaui deuteligio 
obferuSda eft Etlunc pte quatto precepto auguftfrius tradft. 
Quarta pars.iter adie&iufi « fiibftariuuelegarer icerceditp* 
nome/vetbu/aduerbifjiautaltera a fupradictispars oronis vt 
perpctuo tibi obfcquio deuidts fu. Modeflo SC igoenio:glau- 
dare magfs g landari pe.tit. IViagno vidcrur honore df gnus q 
honore paruf faci» Quitilianus. m decio. Pigri cft ingcenii co 
tentu efle his qug funt ab aliis inueta. Ide induodecio. Bteui 9 
e inftitutio vii? honeftf beat?q? fi ciedas: natuta ernnos ad 
mente optimS genuitiadeo dicere meliota voletibus proptii 
i:vt viuere intaeti mfrfi fit illud magis malos efie tam mftos. 

Quintategula. 
Quotiefcucjj ab appofito alicuius verbi fecudarij 

oro icipit quod fubito relatiuu fequafrelegantius 
iter relatiuu&ans fecudariuverbuponit.vtGne 
um popeiu;q romanoruauxir iperiu: ffimopere 
«cliJLgo. Venuftius enidicitur.Gneupopeiufum 
mopere diJigo:qui romanorum imperium auxit. 
, Appofftumeftobliqu 9 poftvetbumreaus:aquo fnciperc 



cm 1 2 3 



W\ 






10 



li 



TTTTFT 

12 



13 



14 



l c , 






iicitar oro:cum in principfo orationis nullo precedmte po * 
nitur.K illud frequetius eftantecedfns. Verbum autem fecui 
darium:eft quod fecundum in oratione inter verba locum ha 
bet:&taleverbi.meftaquoobliqu 9 iIlf. inpricipfo orationis 

?iofitus regitUKquarcnon imento atecedentis verbum appel 
atur.Verbum autem primarium eft ate quodnullfi aliu i po= 
niturverburmquafi,primumlocumobtinens:& talein otoe 
pfima SC no eleganti eft verbum relatiui. Dicit ergo regala q> 
quandooratioincipitabanter.edmteobliq-io recloa verbo 
alterum verbum fequente:8C poft talem obtiquum i mediate. 
fequitur relatraiun cum fuo verbo quafi parenthefi inclufum: 
eleganter verbum fecundarium ponitur intct obliqua fllu 8C 
relariuum:fitq? verbum.primarium/ 3J verbum relatfui fit fe* 
cundariumvramicftiamfquefiimumeft inter hotes bpnn)! 
primis laudo.F.legatius dicitor.Amtciciamfmpriftiis laudo 
qfumueltinterhoies bonn.Ibiverborj fitus mutatuseft. 

Sextaregula. 
Sifaeritrelatiuuiobliquocafu pofitu venuftius 

antecedes 1 relatiui cafu politu poftponet! vt vir 

tutes.-quibus ab incute erate ftuduifti: immortali 

tati nomen tuum commendabunt quod eleganti 

us dicitur:cjp'bus virtutibus ab ineunte etate ftu 

duiftiimmortalitatinomen tuum comendabut» 

Hec regula vndecimo auguftinf precepto refpondct:docet 

cp cumoratioabantecedetenoiatmi cafus fncipt:verbi aut 

adieftiuMncalce orationis pofiti fuppofito vel fubftantiuo: 

& poft antecedi ns ponatur r elatiuu in obl iquo: g> elegant ius 

antecedens muratur in eundem obliquum cafum cum fuo re* 

latiuoscjufs tunccum adfectiuo aut vtrbopoftremo diffidere 

videatur.Et licet illud anrecedens mutatum incafum rdatf= 

ui prr poni poffet.Tercntius fn eunucho. EunuchS quem de« 

difli nobisquas turbas fecit.-elegantfus tamepof ponitur an 

tecedens fuo relatfuo.Et hec regulapreftftfm locum habet » 

hcc relattuo qui que quod:vt littere quas ad me dedifi i fur ruc 

gratiffime.Sicelegantiusdicitur:quas adme lirteras dediftf 

frcanfgratiffime. Sept/ma regula. 

Quadoealiquod fubOatiuu cuprepolifioe ahq 

umdu ci8 Ot denatura precedetis viTubfequetis 

Ui. 






1] 




































• 1 



cIaufu]e;ppofitioneirektiuuverthnus 8£ verbu 
fubftatiuu adiGgimus:vt p tua huanitate mltain 
me beneficia cotulilti.quodelegatius dicff. cjtua 
huanitas e ml'ta i mc bnficia cotuhfti. & fic i cetis 

* 

S\ nome f utftantf uu accufatiui vel ablatiui cafu^pona? cfi 
prepofitione:potiffimfi cfi iftfs/ob/propter/fecundfi/pro 8t fi 
mflibus:elegacius mutabftur illaprepofitioirelatiufiqui que 
quod noiatiui cafus eiufde nfieri & generis cum noie lubftiti 
uo cafuali prepofi tionis : & illud nome fubftanttuu etia i nota 
rfufi rrafferridebet vtrelatiuo in generenuero 8C perfona ref 
pondeafdcniq* adiungendum eft vexbum fubftantfuu fum es 
eft.-cuiushoc fubftantiufi erit fuppofitum.vt fecundum beni 
gnitare foa chriftus nos redeit. fic elegantius dfcirur. cjue fua 
btnignitas efbchriftus nos rede m it.Sic pro mea fn te beniuo 
Ientia hoc te munere donare voIo.Sic elegantius : quf mea fn 
te beniuolentfa eft hoc f e munere donare yolo. 
Oftauaregula. 

Sepius relatiuu quod verbo primario additu eft: 
ad fecundariu tranfferimus.vt Cicero rjeloquen 
tiJTimus fuitrceteris oratoribus in dicedo prefti 
tit quod elegantius dkemus. Cicero eloquentiffi 
mus fuit:cjceteris oratonbus indicedo preftitit 

Anrecedes H relatiuficfi diuerfis verbis coftrui debere aut 
eodem gr mir.ato notfi en.-cfi etgo telatiufi addtrur verbo prf 
mario id eft primo loco pofito tc antecedes verbo fecfidario 
R fecundfiverbotfilocfi fortio:eIegantius relatfufi ad verbfi 
fecfidarffitranfferrur & anr*cedensadprimarifi.vtquodprf« 
m 9 fuerat verbfirelatiuf iffet verbfi antecedentis: 8t vctba an 
te cedentis fiet verbfirclatfui.vt vfrgflfus qui poerarfi doftifli 
tmigfuir.-cererospoefascarmfeantecellft.f/c elegattus dfcfe 
tur. v/rgf Ifus poera^; doeWfmus fuit:quf ceteros poeras car 
mmeantfcellir. Jbf verbaeodeYuo feruato fitu fua fuppofita 
peWJBtSfein cutta quide regula antecedetfs & relatfufi fua fer 
tiabar verbs.-verbo^ tfi ordo murafus e.hfc vero c6rrai'deor 
Sa vcTbo& feruatus e.fed adifi<3a eon: fcilicet antecedens * 
ifktiufivariafafunt.Nempeverbum antecedenrfs cum r«l» 
tfuo:Sc" verbfi relatfuf cum antf cedente pofterius iungfanv 
Nona regula. 



iiii|iiii|iiii|ini|i 

cm 1 2 3 



fnrrr 






10 



11 



TTTTTT 
12 



13 



l-i 



i c , 



Sialiquod habuerimus velnome vel aduerbiu i 

figne:elegantius]illud cu gde vel ide ^noie poft 

ponemus.ExepIumprimi vtmarcus tulliusora 

tor fingularis fuit:quod venuftius dicitur. Mar= 

cus tullius orator fuit 8C quidem fingularis . Exe 

plum fecundi.que michi mffifti omnia libenter g 

feci.quod elegatius^dicitunque^michi iuffifti om 

niaperfeci 8C quidem libenter! 

Duabus partibus hec regula partita eft. Pritm eft > q> ad= 
ie<ifuummffgneexceIlentfamdenot3nselegater fuo fubfta 
tfuo poftponf tur cum pronomine idem hic vel isi vel ca con 
iunftionequidemvtaccepiextelitteras michf gtatuTfmas: 
fic elegantms dicftur.ex te litteras accepi 8C eafde michi gra 
tiflimas.Cicero orator eft pr§ cipu 9 fic elegantius.Cicero ora 
tor eft:8C quidem predpuus.Et id in omntbus.quoqj adiecli 
uisferuaniumVftetiatrinon fignificatibus excelletia. Secu= 
dapars.A.duerbium infigneelegaterfuoverbo poftponitur 
intercedente hac coiun&ioni quidem.vt iohannes me amat 
fingulariter:fic elegantius iohannes me amat SC qjidem ffgu 
lariter. Et hoc fomnibusaduerbits qualitatis obferuare ope= 
preciutn effrvt que tibf profutura cognofcam exeq tat 8C qiri = 
demdil/genter. Decima regula. 

Sicut in mediocri ftilo dicedi a re nuda prius itu 
dpere oportet deinde lllam exornare ; fic in ftilo 
graut ab exornatu inciperedebemus. Exemplfi 
primi.Pompetusomnium romanorum"tum ar* 
mistumconfiho factle princeps fuit.Exemplum 
fecundi.Omniumromanorfi tum armis tum con 
filio facileprinceps magnus pompeius fuit. 

Duplex eftftilus ideftfcribendi caracter & modus:vnus 'qui 
dem graufs/fublimis/altiloquus/ gradiloquus quo res magne 
& prc pe modum diufnf memorantur. vt hic hiftoriographis 
aut diuina confcribentfbus peculfarfs eft Alius eft facilis 8C le 
uts/quo res fcmiliaresi H pro temporis conditione oblatas a 
micisfcr:b:'iriis:quoinepiftoIisvtendiumeft: 8chic fnferfor 
&familiaris:ille vero fuperfor appellattir.In ftilo ergo mcdto 
cri primo res nuda& f ine aliqua ftrme elegantia compont de 

l.iii. 



■ 



,»■■ 









bet:defade rudis oratio paulatim exornari.plnde atcg pifto-- 
tes indigeftamptimu figutam & confufa ttahunt lmeamen 
ta-poftea ffagulis membris fuum addunt decorem 8C ffagula 
veriusrdiftin&iufq? efformat . In ftilo autem graui ab ornatu 
e xot dicndum eft:nichil<# dicendu nifi cultum & feruatis ele 
gantie tegulis decoratum.vtnulIuspoffetfatisexprimeredi 
gnitatem vere amfcitie:fic i ftilo f acili exornatur.Vere dignf 
tatem amicitie vetbis cofequiipoffet nemo.In gtaal vero iic. 
Sumamvetiamotis dignitatem.ne humanaquidem lingua 
eloqui fatis poter it. . , 

Vndecima t egufa. 
Genitiuus cafus fe"|> ceterts pponif vt cofiliu ops 

timi viri q<3 elegatius dicitur optimi viri cofiliu» 
Hec regula o&auo auguftini precepto cocotdat.C5di&io 
tecra clegantius ptecedat di&ionem tegentem qreges re&a 
fiue<fit nomen fiue alterapais otationis: genitiuus ab alteto 
cafu tedus elegantius prcponitut fue di&ioni tegenti.vt Ro 
manorumvittus totius mundi impetium adepta eft: melius 
t| viitus lomanoium adepta eft impeiium totius mfidi.Quin 
tilianus in feptimo Pt obi vero motes 6C antea&f vite integii 
tas nuq non plut imum pt ofuetfit . Cum autem diftio tegens 
genitiuum efllcafuafeaJicuiusprepof/tionis:eleganter intcr 
ptepof itionem precedente 8C fuij cafuafe ille genitiuus reftus 
mterponitur.vtobvirtutisexceflentiamdebet illam omnes 
colere.Pro animi tui beniuolentia hoc fecifti melius q ob ex 
cellentiam virtutis:vel cjviitutis ob excellentiam. 

Duodecima tegula.' 
Si gerundiu verbu habuennus cufuo appofito: 
tllud ingerudi j cafu ponemus acambo inuice c6s 
cordabimus vt vem gratia amadi virtutem cjuod 
venufhus dicitur veni amande; virtutis gratia. 

Hec legufa nono auguftir.i precepto conuenit. SC docet cp 
cumgerundiumvelgenitiuivelaccufatiui vel ablatiufcafn» 
a vetbo tranfitiuo ventens ponitur i otatioe latina cfi afto ca 
funlle accufatiuus ele ganfius mutatur in eundem cafum cui 9 
eft g< rundium:& gejundiumineundem numeium 8C genus 
cuius eft ille ca(vs fubftantiuus.-K ex gerundio cum fuo.appo 
fito (eftenfsppofitfigeiundii obliquuspoftgetundifireft 5 ') 



|iiil|iiii|iiii|iiii|i 
cm 1 2 3 



T— I 



lll|llll|lll 



TTTnT 



10 



11 



TTTTTT 

12 



13 



TTTTTTT 

14 



15 



conftitaetuforatioexadie&iuo SCfubftjtttiuj.vc hatiinis 
natifuntgratia acqufrendi virtutem fic elegantfus : homines 
virtutisacquirede gratianatifuntrvelhoies acquirede virtu= 
ti nati funt.Similiter ad confequendum artem e xercicium ert 
neceflariumrfic elegantius. Ad confequendi artem exercitifi 
eftneceffarium.Sic incoponedoepiftolis breuitati ftadendu 
eftpotius gincoponedoepiftolas. Gerundiu quidem finofa 
tiuicafusefbadiungiturverbofubftantiuo fequente preferti 
datiuo aut cafu fui verbi vt ab eundum eft michi id eft debeo 
abire.Ouidius.vtendum eft f tatercito pede labitur etas . Ge= Ouidius 
rundia in di ponuntur cum nominibus fubftantiuis aut adiec 
tiuis genitiuum poftulantibus vt miro afficior deliderio te vi 
dendi vel Aim cupidus te videndi.Quintilianus in xii . Neq? Quitilianus 
enimvideoqueiuftior acquiredi ratio g ex honeftiffimo la= 
bore:& ab&is de quibus oprime meruerint cum 8£ Xeno/cle 
anres/chrifippus mercedes a difcipulis acceptauerint. Geru« 
dia'indumaccufatiuicafus ordinantur cum prepofitionibus 
ad/circa/ob/propter/inter/antei 8C in:vt ad colendum litteras 
opuseftlabotecircainftituendum iuuenum animos'magna 
cutaadhibendaeft.Virgiliusiingeotgicis Etante domandu 
ngentestollentanimos Gerundia urdo datiui cafus v-rbo 
ffine prepofitione iunguntur.vt dedi opera agro coIendo.Sed 
ablatiuicafus ponuntur cum idis prepofitionibus de/ex/a/ vf 
ab/cfi/i. Vtqaid de veniedo ftatueris f cire velim . Ex patiedo 
gex vindicado maior gia coparatur. A eoledo virtute" nag a= 
nimfi itermittere debem 9 . Tertiadecima regala. 

Sifueritaliquod relatiuiiiter duo fubftantiua: il 
Iudpoti 9 cufequetiqcu precedeti cocordamus. 

HancVegpla decimii auguftini pceptii edocet.Cu relatiuutn 
prefertim qui qu£ quod duob* fubftatiuis diuerfo^: gene « 3t 
nGero* interponitur.-quogu feques fuetitppriu cuiulpia ret 
nomarelatiuucu feque*te feper c8uenire debet nec cu pceden 
telatinecouenirepoteft.vtSlocusicarcere quod tullianum 
appellatur.Si vero fequens nome no fuerit alfcuius rei .ppnu 
nomiituc cu vtrolibet qdeVouenirc.pSt fed cu fequete elega 
tius.vf colendaevirt 9 qfumu ehols bon5.vf qafumueliois 
bonu « hoc pofteri 9 venufti 9 *. Quartadecia regub. , 

Si di&ionis alicuius fignificattonem augere volu 
mus:pofitu o p aut perq/c6paratiuo !6ge vel mul 
to/fupe; lariuo aute cjiungerc debemus. Rxlpltl 


















emniu vt'perbeatus vel percjbeatus fuitcefar/fed 
longe beatior auguftus/cjbeatiffimus aut traian 9 . 

Hec regula duodecimi ; m:decimutertium:& decimu quar= 
tum augullini preceptu comple&itundocetcj? grad 9 copara- 
tionis adiedione aduerbiorum augere quo vchercetius fignl 
f icent. Pofitiui s quidcm fiue noia f int f iue aduerbia : di&io 
per pro valde(vt duodecimum auguftini pteceptutraditjvl'2 
cjpto valdefvt fexto H quadiageJimfi efufde pceptu docet) 
iungt debefrvtpergratus eftmichi tu 9 aduentus: velpercgra 
tus cft michi de tua valitudine-nuncius. Compatatiuis aute 
lorge aut multo aduerbia adiungendatvt longe ditior eft qui 
ntchilcupit qquimulta habet.Iongefflicioreftqutcontenit 
cpc s g qui eas pcffidet;quod decimoquarto augufl/niprecep 
to itidesa. dccet ur.Superlatiuis aute q pro valde aduerbiu ad 
iungendfi eft vt gbeatiffirous cft qui fluxas mundi diuitias co 

OuinttliiB 9, t?n ' t, 3 fe!l ' cl " r ' mi i s { ft fl u < cacuca mfidi bona floccifacit. Qut 
^- tilianus in decimo.qmaxirr.u filentiufctibentibus maxime 

conuenire neroo dubitauerit. Ncq) enim fe bona fide in ir-ul» 
tafimulinterdereanimustotumpoteft:& quocuq? refpexe 
rit definit itueriquod prcpofitumfuerat:& id quccjjdecimo 
tertio auguftini precepro diffufius aperrg eft. 

, t Quintadecimaregula. 

Nomina tertig declinationis gi gca (i peritofylla 
bafuerftadfecundam declinationem referutur. 
vt delphindelphinis delphinus m/elephas eles 
phantis/elephantus elephanti. 

Hec regula decimoquinto'auguftini precepto confona eft. 
Peritofyllaba noia funt quo^ genitiui fingulares noiatiuuli 
gulare fyllabis excedunt que appellatione Iatina . excrefcetia 
fiue.fupercrefcentia d-cere poffumus.Cu ergo greca occutre 
rit nomen vel a greca lingua in latinam traducttjm tertig de-- 
clinationis noiatiuu fvllabis mtnorem cj obliquos habens:ele 
gantius ex illius obliquo alterfus declinationis nomeforma» 
uerim us:quod rec$um terci? declinationis grf ci nominis etia 
i yllabis fuperer. vt delphin tercie declinationis nomen grecfi 
eft:& igenitiuoformatdelphinis :exhoc ftaq?genitiuo pul 
chre fcrmatur nomenfecunde .dedinationis'delphfnu s ni. 
Sic ab elephas antis/elephantus elephanti mafculini generis 
nomen & fecunde inflexionis deduciti-t. 



ttttt 



cm 1 



TrmT 



10 



11 



TTTnT 

12 



13 



14 



15 



Sextadecinu regula. 
Sialiquod adiedhuu habuerimus figmficans-Jau 
demvelvituperiumvtilevel inutileallud potius 
in datiuum lubfhntiui vertemus cum fum es eft 
vt virtutes funt mihi iucuditati. j 

Hfe regula decimofextoauguflini precepto cofoimis efi:&p 
cipitcum ytrbu futf.atiuu lurgif r.oiadudiuo ii£nihcativti 
le ve' inutiledeledabile vel trifte:h6eftu vel tuipe at qcijhus 
/usmcdi.-elegath sillud adie&iuu nuitaf infuufubftatiuum 
abflracriimdatiui cafus, vt hic liter crit tibi vtilis:elegantiusr 
hic Iiter erit tibi vtilitati.malicia eft hoibus danofa:lic meli 5 ; 
nralic/a eft hoibus dsmno.littere tue mihi iucudefuerut:pul= 
chrius littere tue fuerunt mihi locuditati. Quitiliaruis i quar= 
to.Facietib 9 iter rcultum detrthut fatigationis norata ilcrip 
tisIapidibJfpacia.Nam"&exhauftii.laborib? r.offe meiura 
voluptati e:8chortatur ad reliquafortius extquenda fcire qtfci 
ftipeifir. Mihilenilogumviderinectffeeftiniquo quidvlnma 
fitcertumeft. 

Decimafeptima rcgula. 
Inrebus paribus tu veJ et geminarum' ponimus: 

i ipanbus vero cu 8C tu fed Jeuius ppomt. Exem 

plum primi. Cicero tu Jaude tu re^ fcientia valet 

Vel eneas & fortis & pius fuit ExempJum fecun 

di. Gefarem plurimu valuiffe cum populus tu fe= 

natus affirmat. 

HecreguladecimooclauoRdecimononopceptis auguftini 
cotinetur.Res pares dicuntur que eiufdirnprecu: momentiq? 
apudhortines cenicntur.vtdiuicie. & geneiofitas fi eade apct 
hoies extimatione habent paies dicutur. Jmpares vero qua?: 
vna alten dignitate & peifedione picftat vt diuirie 8C viitus. 
Namquiianafuntmentepluiisfaciunt. virtutem odiuitias. 
Jraq?tespaiesineadeoiaticnepofite:paiticulatujvelc6iun= 
coone&coiungendefut.vthictu diuitiass copiatugeneris 
nobilitate preflat.Cefar 8c viribus' Kingenio valuit.Impares - 
veiohispaiticuliscLm&tumvtcumpreponaturiei leuiori 
& minoii:tum veio'poflpofitum lei giamori maioriqj adiici 
atur.vt cum fcicnciatum virtus expetenda eft. 















Terentius 



Vitgilius 



Dccima o&aua regula. 
St aliqua perfonaautlaudare at vituperare volu 
erimusnd trifana facere poterimus:at cu gto qS 
magiVpoeticu e. vt marcus catho vir e magne vir= 
tutis. at cii nt5 8C abltS vt marcus catho vir e ma= 
gnusvirtuteautcfiablatiuofolovt marcus catho 
vir eft magnus virtute. 

Quid ad alique laudadfi at vituperadu reqraf; vicefimu augu 
ftini preceptum huic regule refpodes luculeter oiidir;rrip!ici- 
terqjfieri poffe ibide moftratu e. Primo ponedo adie&iuum 
8C lubftatiufi in gto.vt Ciceroeacns igenii pclarcidolis ma« 
gne iapierie. Secndo ponedo adie&iufi i nto SC fubltatiuu fe 
ques i ablto. vt Cicero cft acer igenio.jxlat? idolennagn 9 fapi 
etia. Tercio ponedo ta adie&iufi q fubftattuu i ablo. vt Cice^ 
to e acriigenio pclata idolemugna fapietia.Interdfi poeteiad 
ie&iuui nto ponfit « fubftatiufi i g-o loco ablti. Virgitf 9 . Vri 
tur ifelix aimi.Et ide.O pftas aimi iuuenis'qra ipfc fcroct-vit 
tute exupetasjtanto me impenfius equfi eft confulete. 
Decfmanona tegula. 

Sepenuero verbum lftnitiuu vertimus in particis 
cipiutaabltiqa(flicafus:fiverbualiqctprecedat. 
Exemplum primi mihi opus eft confulere. quod 
melius dieif: mihtopus eftconfulto Exemplufc; 
cudi.bona tibi fortunam tuenire carabo quod vc 
nuftius dicif bonam fortunam iuentem curabo. 

Vicefimuprimu auguftini pceptfi eadem qua hec.regula eleg^ 
tiaedocet.Siverbq infinftiuimodia&o Hintfipoftponatvet 
bo finiti modi accufatiuu fecum admitrete: elegatius illudv« r 
bum infiniuu mutabimus ipticipifipreteriti teporis accufati 
ufcafus ipfumqj vt adie&iuu cum illo" a&6 fubftantiuo cocot 
dabimus.Tetentius.A.dolefc«timorem geftum oportuit pro 
gerere. Non oportuit hanc rem facere.elegantius hanc remf* 
clam oportuitCurabo hanc rem expcdire/pulchrius dicitut. 
hanc rem expediramcurabo./Vliqua tamen vetba Ioco inffni 
tiui habent accufatiuum participit f uturi tempot is i dus qua 
liafunt mando/Ioco/habeorputo/duco/dcccrno/ ftatuoi exU 
ftimo' Virgiuus.Threicio rcgi tuttim mandarat alendii.liaac 



cm 1 



|NM|MM| 
2 3 



TnTTT 






10 



11 



ttttit 

12 



13 



TTTTTTT 
14 



i c , 



dcrnu habitadam locaui. Negocium diff icile admodum ex> 
pedicndum habui.Meam valitudincm tibi litteris iVgnifican 
damd'xi.Meos tibi fucceffus padedos exiftfmaui.hanc tibi 
fortunam Eperiandamdecieui &c.At vcrofidiclroni op 9 u"i 
gatur verbum ifinitiuum f ine fequentis calus confortio; elega 
termutatilludinablatiuum fingularem neutri generisparti 
cipiifpteteiiti teporis.vt quid op 9 «ft fa&o ,p iacere 
Vicefima regula. 

Cuadie&uul8£ fubftatfuuineodemcafu pofita 
acciderint fubftatiuu i gto cafu ponemus:adie&i 
uum vero m eo cafu I quo poni debct:fed in nume 
ro finglari & genere neutro locamus.vt multa pc 
cunia/rjuafapietia/aiiquas litteras qcfmelius dici 
tur mftu pecunie/parum fapienti$/aliqd litterar^ 

hac reguia tertiu 8t vicefimu auguftini preceptu aff irmat. 

Cum adieftiuum & (ubftantiuiimadinutcemiunguntur \ 
orat/one a quo quidem adicctiuo pofiit effoimari fulftantiuu 
fecum;genitiuumcafum recipies:elegantius illud adie&iuum 
infubfiantiuum firgularisnumerineutngeneris «eiufde ca 
fuscuius fuerat adrecriuum couertimus;prefertim in ntm 8C 
accufatiuu cum in his duobus potiffimu hec regula Iocum ha 
bere cofpiciatur.Subftantiuum vero in genitiuum cafum eiuf 
denumeri cuius fuerat pnus:fccundum cuius fubftantiuinfie 
rutotaorovelfigulatisvelpluralis dtceda e:fi fingufare fub= 
ftaUififueritorofingularisifipialepralisl & pernumeiu plu 
ralcmrefoluenda vtnullas ad melitterasdedifti:elegattusnt= 
hil ad me littera » dcdifi i /hic multas habet pecunias fed pau= 
ca prudetia.eleganti^hicmultuhabetpecunia^fedpa^ vel 
paucu prudet/e.C uitilian 9 in decio.Studcndfi vero femper « 
vbiqj Neq? enim fere tam vllus eft dies occupatus:vt nihillu 
cratiufoperfad fcnbendum autad legendum aut ad diccdu 
rapialiquo momento temporis poffit. *. 

Vicefimaprima regula. 
Cum duobusfubftatiuis ide adie&iuu afdfa de 
beat:adie&iuum in pricipio oratois^collocamus: 
«Cfubftatiuacum «c/veltumgeminato poftponi 
mus vt cefer fuit magnus vir & magnus impera^ 
tor.-quod ornatius dicit", Cefar fuit magnus&vir 
& imperator 






























Vicefimumquarcumauguftinipreceptumhxcregule confo 
nat Quando idem adiectiuum duob 9 fubftariuis aiiun gi£: no 
eft illud ad fingulum eoije rep^tenifi fed in oratois principio 
ponendum:8C fubftantiua partum particulam aut coiumftio 
ne 8C copulatarpoftponeia. Miiorem fiquidem fenrentig gra 
uftateaffertgeminatacoiunftio.-K venuftiore elegantiamfe 
mel pofitaqu? ad duo refertur dictio.vt /Uexader f uit magn 9 
tex 8Cmagnusimperator:elegantiusdicitur.A.lexjnier fuit 
magnus & rex 8C imperator. K ita in ceteris e xemplis. 

. Vicefimafecunia regila. 
Cumadiecl:iuum 8C fubftantiuum III fqerlt.quo- 

rifubftatiuu ab adie&uo formatu fuerit diuerfe 

figniftcatiois a prfo fubftattuo.-i duo fut poti 9 fljj 

ftatiuairafferenda. vt cauendu e ab honeftate na 

turali difcedamusrquod melius dicitar. Gaueda 

eft ab honeftate/naturaqj difced imas 

Hec eft regula poftrema pat ti viceflmiquarti precepti augu 
ftimconcordat.Cumdataorationedeadiecliuo 8£ fubftanti= 
uonlludadie&iufipofritrefbluf in fubftatfuum alterius figni= 
ficationis diuerfeqjnaturga primo fubftantiuo:elegantiusil= 
lud adiecr.iuummurabitur in fubftantiuum SCiter illa duo fub 
ftatiua ponerurcoiunaioSC.VtrexcIamidepurpurea inlu= 
tus eft:fic elegantius dicitur. Rex clamide. & purpura indut 9 
eft.honeftos fuuenii mores probo/fic elegintius iuuenfi hoJ= 
ftatemStmores probo. 

_ . Vicefimatertia regula. 

Cu gerundium accufatiue vocishabuerimus;poti 
us illud in fupim ablatlevocis trafferamus. vt hoc 
eftmitabilead videndum:quod elegantius dici 
tur hoceft mirabile vifu. 

Gerfidifi accufatfue vocis autor vocat gerfidifi i dfi £ afto ca 
fu cfi ppofitone pfertiad.-pofitfi^Supim vero aftiuf vocis ap 
pellat fupfm poftert'9 f u'termiatfijg> ei 9 termiatio ablatiuo f[= 
giari terh? declinatois afTimilef.Itaq? fi noi adiectiuo adiuga 
tur gerundifi accufatiui cafus cfippofftoe pofftfi: elegatfus il= 
lud trafferf ivltim fupim.vt h oc e facile ad dicedfi fed diffici 
/e adfadendu:ficeleg5ti 9 df ho^e facile ( di<*u fed difficilefctu 
Vt vfceUmgntu augufli pceptfi itide declatat Qultilian 9 ! prio 



iiii|iiii|iiii|iiii|iiii|iiii|iiii|iiii|ini|iii 
cm 1 2 3 4 5 



TrTnT 



10 



11 



TTTnT 

12 



13 



14 



l c , 



Omne coufuifi obfccenfs caticfs ftfepft.-pudeda df&u fedctaf 
Fit ex hf c5fu«tudo deifi natuta. Difcfit hec miferi pri 9 g fci 
ant vicia effe. inde foluti ac fluentes non accipifit i fcolis mala 
ifla icd in fcolas afferunt. 

Vicefima quatta regula. 
$i aliqc! fuplatiuu duri 9 acciderit: ^p eo pofitiuum 
ponem 9 :ac ei aduerbiufuglatiuuadiiciem 9 ,vt ne= 
celTariiiTimus qd elegati 9 dicit* maxie neceffariuf 

Vicefimfifextfi auguftini pceptuhacregulacofirmae Dutfo 
rfs foni 8C afpe pniiciat ois di&ocs fumope vitadas ee notfi e. 



| 

l 



em o«s:pouruoctmaxieaauerDioexpucaa'e.vr rneoraoiui 
fim fdidit facin 9 .meliusdfcff: maxie mlorabile fdidit facin 9 . 

Viceff maquf nta f egula. 
Sialique maxioperelaudarevel vituperare volu 

erimus laudatois vel vitugatois caufa in genitiuo 

coftituemus ac huiufmoi noia fplendorc/fulgore 

gloria/vel laude: vidu/fadnus /crimen/aut .fcelus 

addemus.Exepluprimimarcus atonius plurim 

eloquetia valuir.qctrnelius d/cifcmarais atonius 

plur imu eloqueti^ gloria valuit. Exeplu fecundi* 

lucius catilina caiuratione damnatus eibquodes 

legantms dicif.lucius catilina coniurationis fce= 

lere damnatus eft. 

HuicregFe vicefimfifeptim auguftini preceptfi cofetaneum 
eft.Mcdiocriter qufdelaudates autvituperates.caufalaudati» 
onis aut,vitupe rationis in ablatiuo cfi verbo accomodato po 
r.em^.vt Cicero imprimis elcquetiaclaruir.Trachius diome= 
des crudelitate noratus eft .Cfi vero vehemeter ftipenfe lauda 
re queqaut viciodare volum 9 :Iaudatf onfs at culparfonfs cau 
fa in genitiufitranfferemuf :ac-laudado ablatiiios laude deno 
tates vtgloriafdecore/fama/laude/fplendorervituperando ve 
ro ablatiuos vituperifi fignificates vt vicio:fcelere:faciore:fla 
gicio.*addem 9 .vtcicero iprimis eloquetie gforia claruit. Tra= 
chtfdiomedes crudelitatis fcelere:ac tyranidis yicionotar^e. 






■ 



% 



Vicefimafexta regula.' 
Quoties noiafingu!aris:vel pluralis 8C figularis 
riucrt adiuice conedlunt : viciniori rndedum eft. 
Si vero pfalis numen fuerit;ad nobilius trafeurk 
dumerit.Exeplumprimi.Cefar&refpublica ro 
mana merito Popeio mfefta fuit.ExempIum fe.-= 
cundt.vtSenatores populufcjj romanus cefarem 
fecutus eft Exemplum tercii: Vt exercttus noftri 
rommoru ncft turm£turpiter tugati funt. 

Vicefimaodauaaugoftinipcepruhacregjla <| tripartitae 
Iatius aperic. Pria pars cfi duo noia ffgiaris naeri conne&ant" 
aiverbu vf adie&iuu figfare.-illudcfi viciniore couenire det. 
Si vero itercedat verbfi vel adie&iuu vtriqj ?que ppinquitfii 
prfcedetcvt quatii frater t5ta germana mihi dile&a eft. Sicut 
rume ita ego te amo. Secuda pars cii duo noia vnfi ffgfaris 
HC alceijj pfaiis numeri coneftat adiuic.5 ad vna verbii vel adie 
d(uumfigfareilludcfivicinioric6ueit.Vtmilites 8C iperator 
valldus m belio fmt Non iata manera fed dantis animus ms 
g iipedeiuseft.Virgilius.Nihilhic nificarmladefunt.Tertia 
par s cfi duo noia ptis numeti diuefforum accidentul gramati 
cahu conectuncur ad verbu vel adieciiufi itide plural is nume * 
rinllud aebec cojenire cfinobiliori 8C digniore perfona aut ge 
nushnti./tvos Kamicifuiftismihipfidio.Patres Kmatref 
debet ee f iliis dile&i. Etia fi iila duo nomina finguWia cone 
Cta . ur cn verbo vel adie&iuo plurali:ad nobilius nome trafefj 
due vtegoSCtrarervenievn'Patet8Cmater ffit afiliishonoraii 
Vicefimafeptima regula 

Nonuncjcomparatiua pro pofitiuis ponuntur: vt 
vehementius pro vehementer/fepius pro fepe» 

Quando coparatiuus duorum plurifiue.coparationem non 
denotatfei fipliciCer pofitiui fignificationcm retinet.tunc ,p 
politiuoponfrur/maioremqjornatum orationi affert . Vir= 
gilius Comit#sfenioris acette.i.fenis.Iohanesadme venitle* 
Onitilianus fior.i.letus.Sepfus atte litteras dedi.Lfepe Quintilianus in pri 
^- mo.hi funt qui parua facile faciunt: giaudacia prouefti quic= 

quid illi pofiunt ftatim oftendunttPoffunt autem id dcmfi: qd 



ttttt 



n 



TTTnT 



cm 1 



10 



11 



TTTnT 

12 



13 



14 



15 



fa proxiiro eft verba conrinuantihec vultu itettito nulla tar= 
da ri veiecund/a pr oferunt. N on multurn ptffl 5t fed cito. N5 
fubcft vera v/s nec p fn/tus lmiffis rad icibus nf ritur ,'vt que ffi= 
mo fola fparfa funt iem/na celeri 9 fe cffundutiS imitatfteU 
cas herbufg ianibus ariftis an mtffem arefcfitVbi ceJerits pro 

celcriterponftur.Qucdquadragefimoauguftfniprecepto cla 
ifus elucjdatui» 

Vicefima oftaua regula. 

Subiuncftiuus modus elegattusproidicatiuopo/ 
nitur vt velim pro volo/fecerim pro feci. 

Secundtim & quadragcf/mum auguftini preccptum hsnc 
regulam clariorem reddit.licet quodlibet tcmpus connj&iui 
pro tempore indica tiuf f ibi refpodete poni polTit ; prefertim 
tarnenprefcns ccniun&iui pro prefienti indkatiuivtKbi per 
fuafum t fie velim nic hil michi nio amore gratius effe id e vo 
lo.prfterea pifteritum peifc&um ccnfun&iui pro preterito 
perfe&o fadicatiui.vt nemo fe id facere poffe defperetiquod 
«Itum fedffe vident id eft vidit.Denicfi futumm conlun&iui 
piofuturo indicatiuT.Vt fi mefe precibus acquieuerismetibi 
papetuodeui&umreddideris.i.reddes.Sialiquid ad melits 
teraru dederisrrejmichi profe&o gratiffima fecer/s.i.facies. 
Vicefimanona regula. 

Si verbum finitum habuerimus cum <|> coniun&i 
one:ea remora eleganter illud ad infimtiuum re^ 
ducemus:vtgaudeo cj tribunitiam poteftatem c5 
lecutus fucris:cjuod mehus dicitur Te tribunitia 
poteftatem coniecutum fuilTe gaudeo. 

Primum & o&ogef/mu auguftini preceptu eade cu hac re- 
guIafcntentiaexprimit.Vettufiniti modicum particula. cj? 
inoratioepofitfiielegantiusabiec^aconiunclione muta.uri 
verbfi mfiniriui modi & noiat/uus /n accufatiuu. Ooferuadu 
tsmeeftfcmcperec^eadereporis ratioferueturvtpreles in' 
piefcns/pieterftu ipreteiftu/& futuru ifuturucomutetur.vt 
audiuiquodpatcradefl/audiuipatre adefie/ acccpi cj; pater 
icdiit/patterediirTeacccpi.Iohannef-ucproped/eventurum 
efle intellexi. Et hec regula in verbis a<5tiuis pafiius neutrali= 
busdeponi tibus 8c comunibus veritate habet fcV Iocum. 



-^ 


















Qufntflfan 9 



Reges 

romanf 



Senatus 

Senatot 

Patres' 
confcriptf. 



Patrtcii 

Lucfus 
flotus 



frfcefinuregula. 
Cumaliquod adiedfruuexornare voluerimus p^ 
feremus illud per fuu oppofituaddita negrtione 
vt Cicerofuitlitfcrarupentus:quod elegati 9 dt=: 
citur. Cicero fuit haud nefcius litterat um. 

Centefimfi fexagefimufextuauguftinipcepruhan:: poftre 
ma regula manf fefUt.Si adie&iufi nome qi alte$e habet aiie» 
tiuuii libi oppofitg [ orato j poficii fuerit:e!eg5cer Ioco ei 9 : ad 
te&iuaei oppofita ppofito aduerbio negait non poneE. vtd 
cero e peritus eloquetff :ffc elegater dtctt.Cero haud e eloque 
ti? Fperit js Magn-> affeft 9 fu. gaudfo:meIfus ffc dixerit oes: 
Non mediocri affect 9 fum gaudfo.Qufcilianus i fc3o. Difer; 
tuprecep->oreprudete quoqjSCno igni& docediee oportebit 
fubnittetefedadmifuradtlcetfs.vtveloctfltm' qutsfi forfo 
iter cu paruulo faciatvdet manu/ BC gradum fua minuat.-necip 
cedatvltraqcomes polfit. 

Nomina magiftratuudignitatfiqj vete^ romano^: 

IudociCIfchthouei neoporcunenfis expoficioe declatata. 

BB |R.imo iperiuromanum reges habuere. 
[quoruprimus fuitromulus/fecudus nus 
Jtna pompil/us/ tcrtius tullus hoftilius'/ 
quartusancus martius/quitus tarquiniusprifcus/ 
fextus feruius tullius/feptimus tarquinius fuper 
bus.Poftcuius exadfcioneconfules creatifikSena 
tus eratfocietas ac collegul fenatoru qui centfi pn 
mo numero per romulu ftabiliti fut:deinde regi 
bus exa<5fcis fenatus numero ducetumadaudlus e 
8C omnes patres confcripti nominati fut fiue £ta= 
te.fiue «utafiuefimilitudmeqjficutiparens libe 
ros ita ipfi republfcam regebatieoru dfgnitas to 
ta eoi^ vita pdurabateoruqjfilii patricii dicebat 

Cum rom a aufpfc is romuli condita effet: feptem fubide 

legesjeius fmperfum tenuerunt:de qutbus florus libro epitho 

marum prfmo. Hec eft primo etas populi romani & quafi in 

fantiarquam liabuit f ub regib .is feptem quadam fa&orum ia> 




ttttt 



T— I 



TTTnT 



10 



11 



TTTTTT 
12 



13 



14 



i c , 




Salufims 



lu 
re 
gnu.Qu«l numa rettgiouusf ica res popolctr vt ferox popul 9 
deoijt metumitigaretur.Quid ille milite artifex tullusr' fael/a 
totibus viris tjnecefiarius vt acueret ratione virtutem . Qutd 
edificator ancusrVt vrbe colonii exten leretl SC pote tugeret/ 
ftmurotueretur.lavero rarquintornamexaSCinfignta qua 
itam principipopulo addiderunt ex ipfo habitu d<gnitatem? 
Audus a leruio cenlus quti effecitfnift vt ipfa fe nofceret ref 
publica. Voftremo fuperbi illius in portuna domiatio non nt 
chilimo vel plurimu profuic. Sic em effe&u e vt ag f tatus i tu 
riis popuIus:cupiditace ltbertatts incenderetar. hec tlle. Ex 
adisrexpullis ob ftuprii illatu lucretigafexto tarqnio :f tlio 
tarquinifuperbi.Senat^nomecolIedtuualiqn emrtitudo 8C 
pollectiofenato^ vt, Senat 9 hoc agendudecreuit. grantenk 
jenatores viri etate graues& prudetia tnftgnes/q cofilio repu 
blicatuebatur. Dimifit em Romulus populuromanuimaio 
resnos fenatotes abetatenucupabat vtprudetta 8C conftlto 
reipublice peftet:8C iuniores quos bello getedo deputabat.In 
defenatorius a um vt hic e vir ordts fenatorii . Senatores etia 
dicebat ptes cofcnpti.Salufti^.Deledi gbuscorp 9 ant's frrfft 
ujuigoeniu fapietta valtdu erat:reipublicg cofultabant.jii vel 
etate/vel cure ftfttudie ptes appellabac" . Vocabaf aut cofcrip 
ti:(jeoS£ noia litteris aurets i gda tabula ifcribebanif : coqiqt 
filupatricu vocabanf.Vnviru patriciu vocabatromani gde 
llguie fenato jjj patrfiqj c6fcriptoi£ effet . Et ad fenat 9 roma 
nilifitudine:parifit fenatus iftitutuse:8C qilli 9 afcributur nu= 
mero(quos vulgo dnos de plameto vocaOre&e fenatores di 
cfitur. Nonuq fenat 9 capit" p loco quo fenatores coueniebant 
adconlultandude reipublicf negocitsVt hic oronem habutt 
in ienatu quod ffpe apud Ciceronem eft inuenire: 8C tunc per 
mcthonymia capitur contetum pro continente. 

Cofules duo er at 8C eop officiu ani fpacio gdu- 
rabat:anoc6ple<2opopulusroman 9 cogregabac" Confules 
i capo martio I comitus : & decofulibus eligedis 
otradabat Officiucofulu iderat : exeqdtligetia 
# opa volutate 8C iufla fenat 9 . fciis data ptas erat 
danadiat<$abfoluedi:quec|}Cofule duodeci ho 
mines fecures maibus geftates precedebat:& hi 
liftores appellati (ut.DiccTator eratofficialis po Didator 

m.i. 






i 












Imperatot 



Legarf. 



Martius 

Campus 

Titus 

liuius 

Ltdot 



Magift" 



puli romani q fupra cf tcros mgratus pferebant! 
honore atcjj potecia:quonia nemi fas erat de lete 
tia di&atoris qrela agere at fibi cotradicere: nec 
di&ator eltgebafnvbimaxia neceffttas ad hoc 
agendu republica coegeffet.jQuiltbetetiadtcla 
tor fub fe mgr atum militu hebat que ipfe fibi ele 
giffet .dtctatura fexto mefeftntebat:;cuiustn alis 
qn at tar di 9 gut picnla & neceffitas expofcebac. 
lmperaroris dicebarj q pdurate bello pr^erat ex 
ercitui fa<5l 9 coi cocordia vlcofui vldtciator vf qf 
pia alfmgrat 9 . Et qlibet iperator vel dux infuo 
exercitu offtciales hebat q legati dicebantur.Hi 
omntb 9 aliis antepofiti vbi imperator intereffe 
non poterat:eius vice potiebantur. 

Cofules g; pim t eipublice cofuleret di<fti f fit. Bini f igulfs atP 
nis creabaf .hic romani anos? fupputatione: rerfiq? gefta^ ce 
rie p cofules defignabat grg ci p oiympiades.Jps em cjuo qd 
faftfi eetp eos gtfi cofules erat fignif/cauerfit.hi p oia regia 
ptate fibi vedicaret fege lata inrtitutfi e: vt puocatioab eis ad 
ppfmeetneuepoiTeticaputciuisromani aiaduettere iiuffu 
populi:folo hoc eis reliclovtcohercerepoffet Ki viculaj>u 
blica duci iubeTet In cofultat 9 dignitas cofulis. Matti 9 cap 
rome etat f ic dift 9 g? matti cofecrat 9 eet. De quo titus liuius. 
Ager tarqnio^ girer vrbe K tiberi erat:marti cofectat?:rriar 
tius deide capus fuit.Ineofo^mftitudis capax erat)populus 
r oman 9 ad eligedos mgratus coue nirefolebat. Lictor mgra 
tufi miftet ac fatelles erat fic did 9 (vt nonulli volfitte ligado 
vel g> virgagr fafces Iigatos gerebat Ii&oresrvel g> cu mgra- 
tus populi romani virgis queg verberari iuffiffent: crura etus 
ac man 9 Hgare li&ores fokbat.Alii li&ore a Iino vel liris ap- 
pellatfi dicfit g? li&ores litio ex trafuerfo cincri erat. f Erarjt 
cofuli li&ores dudeci.Ceteris vero mgratib^qles ffit proco^ 
fnIesCgextraordiarifigerfitcofulatfipfidesptores SC ceter» 
id gen 9 trn fex.Diftator g?ac6fule diceba? cuPdi&o.audie 
tes ocs efict appellat 9 e.Eratq? extra ordiari 9 mgtat 9 :tn fo= 
Ifi cfi vis aliq maior repete oborta ingete vrbi clade minitati 
videref creari folit 9 . hebat diftator ius ataduertedi icuiufq? 
ciuis lomani capudnec ad ea ptouocadi ius erat.li&ores K 



um 



cm 1 



10 11 12 13 14 



15 



vnfuetfa regu iT/gniahebar.Diftatori cetetos mgraVel/gere 
licebat a <jb 9 di<9 adis qde voJiit dictatore appellatu. Dicebat 

fiLiJJA^nfiiinrm «mfmiiifnlio «n..J J.'£L . ff ... . ■"•« 




puia 

appellat . Imperii appellatio taetfi diu militare officia i belb 
fmHet:c6fuetudie trt idudu evt ii cjreipublice romang guber 
nacula foli renebat ipatoriu nome ad dignitate traftulerit:re 
gionoiereiectoqdpoftexadlosregesodioromanis hebat". 
Quippe ipatores dicebaf! quifenat 9 8C populi roani iuffu v;I 
ducebat exercit 9 / vf.puicias admiftrabat.-figuli duos legatoa 
hebat.Itacnhi no diii erat fed miftri:cjuis portea in tyrannide 
verfus fit hic magiftratus:8C imperatoris nomen in eum traC 
latum fft qui romani imperii gubernacula tenet. 

Tribunt plebis eratofftciales ad plebis ttftamen 
pcreati Hi jtberi erat8C exepti 1 vrbe8C extra vr 
be romap vtii muiare:8C facrofdtl dicebanE Ecfi 
cjs mgrat? ali 9 eos cotumelta vlla affeciffet : truca 
ei 9 cerufx in teplo iouis cofecrabaf : quo^ mlftri 
feu fatellites viatores appeUabaf . Preror erat of= 
fidalis q iufticia populo tribuebat/malos coerce= 
bat/Inocue viuetes tutabaf ;ficut ptates fiue p jos 
fiti fiue baliui faciut. Et id officium tdeoregtu e: 
quia I bellts cofules admoduoccupati iuri redde 
do vacare no poterat Prefe&us erat mgratus cu 
iuserat munireac,pjidere necelTitatib'' retpubli 
c£ pcipue tfi anon£.*ac reftaurare oes def e^t asvr 
bts aduenietes;8C cu fuperiores mgrac 9 vrbe ex 
celTerat is fum 9 admlftrator cum rege manebat. 
Pottftces dicebatur pricipes antiftttui 8C facro^ 
auguriorurinter quos vnus fumus potifex maxi 
musfiue pontificu rex SC facrorum habebatur. 

Tribunif rarii puo dicli fiit quib* tributa fqluebat .poftea ve 
rotribunietiavocatifat:qiimgriitu gerebar.-vtregiltp; tri 
bunice!eriiequitucftquiceturi'sperat:pofteafaclifuttribuni 
mflitii i caftris qui pare fere cfl cofulibus herer poteftate. Vin 
diflenfione plebisa patribus fafti fut tribuni plebis quib^ma 

m.ii. 



Tribuni 
Plebis 






* 



Viatores 
Ptctot 



Prefe&us. 



«.' 






Pontifices. 









pontifex 



Cenfores 



x ima e rradita ptas:quippe & .puocabaf ad cos& oiafenatuf 
cSfuIta ni.fi p ees appiobata & fubfcriptocT.Httere atergo 
fignatafuiftet iirita habebatur.hi potiffimumpjebemneapa 
trib^opprimeretur turabatur :nobiliorfi impetii reprimetes. 
pretor quafi preitor.-mgratus populi roinani creatus:qui(eft 
colules ab vrbe belloijj gf a auocaretur)inftitutus eft.vti vrbe 
ms redderet/flagtciolos plectebatinoxios fubleuabat/8tvni 
cuiqj iuflicia admiftrabat:ficut nfic vrbifi ppofiti & ptates.i. 
ffigunf auftoritateiuris reddedi Quippe ptas aliqnabftrafte 
di gnuate fignificat:aliqfic6crete en q dignitateK ptuta ffigt 
tur.Inpretorifi/Iocusvbi ius reddebat' a pretore. Piffeftus 
eratquianongprorpfiusvrbisalimoma coparade ppofitus 
fuit.hic emedifrumeticurahebat.Aduehi vndecfiq? & adue* 
ftu iufto prgcio venire vediq? factebat . Siqs vlf ra neceffitate 
hebat.-irtiedificoiebat ^jferre. Et hic peculiari noie pfeftus 
anone diftus e prefeftus vrbis. F.rat preterea apud romanos 
prefeftus vrbis qui toti 9 vrbis admiftratione abfetibus mafo 
ribus mgtatibus hebat:8C prffeftus vigilifi qui mfto prelidio 
munit 9 vrbe noftu circuire/prohibere icediai atexcitataex 
tinguete/effraftores fures8d ceteros id genus hoies noftu ne 
quitia exercetes c6prehedere:& i vicula coifcere hebat:quale 
gallico fermoe vocat le cheualier du guet. Pontifex appella 
tuseapoffe&facio vtpJeriq? volut.velpoti 9 apore&facfo 
vt varro traditma a potificibus p ons fublicius primu e faft 9 
SC poftea fepe repararus:necno cgteroRz pontin reftituedoiii 
cura eis data erat Erat afit minores & maiores potif ices ifet 
quos vn 9 ffimus qui p5tifex maximus fiue Ifimus potifex dt 
cebaf :quod a Tom:;nts veterib 9 fuptfi:noftre quoq? religionis 
huies feruac.Na miores p5rifices epifcopos vocat : maiores 
p5tificesarchiepifcopos:&papa:fnmfi maximuq? potifice 
(<j> ecclefie catholiceprefit)appellat:ide p5tificatus ipfius po 
tificis dignitas:& porifici 9 &p5tiftcalis adieftiua deduciit 
Ccioreseratmgrat^maxieaudoritatis cV pru 

deti£:ho^cura fuit etfiationes/ftateras/podera/ 

vias/ornamentacf? cetera ciuitas 8i fuburbiof£/# 

municrpioi^ vrbi finiti moiji vt debite heretur g 

rractare/vrbis 8C ciuiu ipefas fuperuacuas refecas 

re/monb 9 pefle.hi mgratus i iitio fuo tjnquenio 

perdurabat/ pofteadece # o&omeTiuterminus 



Tmr 



cm 1 



TnTTT 



10 



11 



TTrnT 

12 



13 



1-1 



l c , 



fibiftatutus e.Quj fto^ erat oflFtaua^rcre reipi Queftote* 
blice ratoes/vrbis romane, vediigalta prouetuf^ 
exigere/cotrouerfig ciuiu hiscor a agebacVab his 
queftionibus ; & litibus finis aut fetetiis at aliter 
iponebat" .Interrex erat officialis cui plena 8C Ite Interre * 
gra pras erat eJigedi mgr atus/q difceptatois vi 
comitiis eligi no porerat Ea dignitas ficut popu 
Iivolutatedabatur:itapdurabat:& fadfca ele&ioe 
ceflabat.Ediles erant officialeSjCjb 9 cura "teploru 
comitrebaf /pode^mefura^ 8C a fordibus expur 
gande ccuitatis /mttaruc£ rejjj aliaru, Sedebant in 
curriltbos. Gotrouerfi^ de vfuris/eis coram age^ 
bantur/locatantumpublica 8C refpublicas / nihil 
<* priuatum curabant. 

Cenfotes a cefendo vocitati fut:c£ re fua quifcgtati efttmare 
folitusTit cjta tlli cenfuiflent. f.extltimaffet. Htfca proter diu 
tutna bella cenfus eftimatioqj reru ac bonorS fecundum qua 
tr ibuta pedebatunfacli no effet:cofufefq$ be!Iis fpliciti td p= 
ftareno poffitjcefores creatj funt quiqufto quoq* ano ceTutn 
ageret:ciuf uqj romano^t nuera/facultatefqt teceCereuSC a ce 
fu agedo cefores appellati f ut.Cura detde mogj ac dtfcipling 
tomanehuic mgratui tradita:! ttnq? autorftas eoifc creuit:v£ 
fubptate ceforia eet ius priuato^ publicotuqj locoijs/veiffci' 
galpopuli romani in fenatfi legere/lenatus prtncipe defcribe 
re/cefu agcreiluftru codere/equu adimere/ & quos putaffet pa 
rum dignos fenatu amouere. Inde cefut a:dignitas ceforis e. *«_•.. 
Queftotes per fyncopa quafi qfitotes difti fut. VirgiU? Qiie, &■ ""3 
fltor mfnos vma mouet:hi pecunie publice querende ppofiti **- e,tore «- 
etat/veftigaltaexigehat/ac erarticurahebat. Malef icia qno 
ququirere folebat.^pter quod aqug ftionib 9 exercedts nonuf 
li putant queftores appellatos Legif etia queftores a poptilo 
creatosf uiffe qui capitalib 9 rebus preeffet: SC hi queftores pa 
tricidiinucupabat.Indequeftura;officiuqueftoris. Interrex "^"ex 

equipopuli cofenfu loco mgratus coltftutrur propter rumul 
tuatione K diffenfioneeligetiu n5 eledi: cii t neligelus effet. 
Vel qui poteftate habet tale mgratu eligedi: quod fecu iu ra= 
n m.iii. 



^! 















■ 






Titus 

liaixis 



Edita 



Chfliarche. 
Ceturfones 
decuriones 
Populus. 

Plebs 

Comitfam. 

Mgtatus. 

Milites 



Turma 
Ala 

Manipulus 



rius e illi 9 di&fonfs fignif icatfi. Jnde interregnu e cfi loco ma 
giftra us interrex creatur Titus liui 9 .Cfi fine curiuli m&ftu 
refpublica eet:patncii coiere & interrege creauere: cotetiof 
cofules nean tribunimilitficrearetur in interregnore coplu 
res dies tenuit.Propt ie tn Iterregnfi appellatur id tps quo re 
gnu vacat regehoc eantegidemortui loc5 nouus rex pficia 
turr&interrexquiinterearegislocfitenet. Ediles ab edib 9 
dicti funt:mgratus erat qui no modo facrarii fed etia priuata 
ru cdifi cura gerebat :Iudos quofcuq? & ex quacfiqj caufa ifti 
tuereadeosptinebat.ComediequoqjSitragedie ediliuiuf- 
fu recitabatur/& loca in theatro alTignabaf. Siquis ferufi aut 
iumetu morbofu/ vicioffi ne pro itegto fanogj vediduTefcedi- 
AoediliScptorifuccurrebaf.Hietiacuta gerebat.vt cloacf 
& a que duft 9 ce tc raq* fdificia ta priuata q publica:lauta mfi 
da Sc itegra fet uaretur. Dcntq? quicquid viciofu pro fincero/ 
ftada pro ttegro venfidabaf :fdilifi iperio reddc baf idcg fdi 
litifi edidfi dicebaf.Etquja ediles fellacuruli vtebif falte pa 
tricii:fdiles curules d i&i ifit. Alii ex plebe ediles plebei funt 
di&k&hi nofedebat incurulibus.Edilitas/edilitatus:&edi 
litium eftofficium dignitpfqjedilis. 

Chiliarche milJe millitib 9 ffidedat:centuriones 
cetu miliub 9 perat.Deairiones dece militu pri= 
c/pes hebanr , popul 9 d/ceba£vniuerfacolle&io 
auiu romano^.plericj tnopina? necj fenatores 
necp patricios i pptb nuerari , Plebs ppli ps erat 
ex abie&ionb 9 coftans:fcilicet populus minutus 
cui 9 plebis tribuni tutores erat Comitiu dicebat* 
eletftio mgratuu fiue officialiu.ite Ioc 9 & tps elec= 
tois comitia dicebaf. Mgrat 9 gnaliter dicebat cj 
libet dignitas at officiu romano^ q^ iter du offi= 
aale at offiaalium colledione defignat. Milites 
giialiter d/cebatur qcucjjiureiuradoaccepto mis 
litia pagebat:fiue pedites fiue equites .pfidfcere 
tur.Turma fiue ala erat trigita equitu cotuberris 
niumficutmampulusdecemilitu erat cofortiu. 



cm 1 



TTTnT 



10 



11 



TTTTTT 
12 



13 



14 



i c , 



^ 



Chilfarch 9 achiloj quod emille 8Carchos qct eprfccps dici 

tunquafi mille militu priceps.Chilias erfi mille annorii e fpa 

cifi Matuan 9 Ex horis nox atq* dies:ex no&e dieq? lunige^ Mantuan». 

nefurgfit mefesrex mefibus 5ni:Iuftra 8C olympfadcs nemo 

ris de noie dide. Et q cetuplici voluutur fecula curfu. Chilia 

defqj cadutrqua» ia quita receff it:Sic hgcatotarchus quf cen 

tfi militibus preeft Sc hic latine ceturio dicitur. 8C pethaton- 

tarchus qui quiquagita militfi e prices 8t decharchus q dece^ 

fthiclatinedecurio appellatur.Populuscolle&iuu nome e 

fua appel/atoe rhomanos oesta nobiles qtgnobiles coplec* 

tes.Et diuidebaf i ptes patriciofq3viros:qui nobili ori gne ot 

ti 8C melioris erat c6dit5is-8£ i plebe q erat ignobilifi mimeqj 

fortis viro# mftitudo.ide plebei qui erat de plebe.qui tn pa= 

tricios 8C fenatores a populi niicupatoe fecludunt: populum 

fola plebe fignif icare ponat necefle e. Cormttu a c<j> 8C itio fi 

ue eo di&u e q> populus coibat c5ueniebatq? ftatutis tepori= 

bus ad eligedos mgrat 9 . Illa igtf populi cogregatio comitiu 

dicebaf :fiue eleclio mgtatusifluelocus quo fiebateleftio fi= 

ue tps eledois qui dies comitiales didi ffit. Mgratus aliqfi 

cocretu e & n5 cblle&iuu 8C e aliquis dff tclalis 8C dtgnitate 

ffiges.-ahqncScretfi 8C colle&iufi 8C tfic e officialifi colleaio: 

iliqrl abftradfi 8C tuc dignitate fpfa fignf ficat vt hic gerit f n 

vrbe mgratil. Miles a militado didus quicfiqj $ iftipedio mt 

litaret nec digniratis nome e vf vfurpat aliqui.-equite auratn/ 

equeftrifqj ordis \i& milfte appellates.fed poti 9 nome e mt 

ntftri inde militia «militaris deducif . Manipulus gs cetutte 

erat q vnu ftgnu fequeba? ex dece mflitib 9 c6ftas f ic dictac^ 

fub romulo milites fafciculos herbf manualesf qproprie ma^ 

nipuli dicaf )haftis alligatos pro fignis gerebat.ide maipula 

ris miles.Ouidi 9 . Partica fufpefos portabat loga roamplos. 

Vnmaip'ares noiamileshabet.indemipulati.i.per fingulos 

maipulos ficut aturma dicif turmatim.i.p figulas turmas. 

Lcgi'6 erat cet 9 militu ordiat 9 a fex milib 9 1 fepte 
milia no vltra procedes:qqpleriq} nfie^fex mis 
lium fexcetorum & fexagita fex militum bellato 
rumlegioni afcribat quo^z fexagitafex erat offi 
dales. Cohorserat cet 9 quigeto^ militu armato= 
ruidda tri dixerut q? nonifi ex quiquagita cofta 
* m.ftii. 



HecatS 

tarchus 

Pentaton 

tarchus 

Decarchus 



Comitis 

Magffttat" 

Miles 
Manfpulus 

Ouidius. 
Legio 



Cohors 



Cornua 
Triumph 9 

Ouatio 

Iufticiam 



ftiaati 
Publici 

Colonfa 



bat. Cornua fiir extremitates acieijs pugnatiu 81 
hoftiu.Triuph 9 dicebac" fum 9 honpr q romanis l 
gatorib 9 exhibeba£:qftrenuepugnadohoftesi 
geticlade^pftrauerant. Ouatioerat honorqillis 
fiebat q. egr egie pugnado no ntmis vidtona re= 
portauerat.Iufticiu erat rps qii mrai vrbetroma 
na nemini reddebatur:piculofis reipublic^temt 
porib 9 & dubiis certamib 9 :fediura claudebaf 8C 
/urgiatacebatquoufqjinftans piculu tolleretur. 
Legioerat militfi cetus vltra fex milia 6C citra feptemflia ne 
q? fcilicet plures fepte milib 9 neq? fex milib?pauciorcs fedi 
tra duos lilos extremos rermios iterceptfi qaelibet niierii co 
ple&es. Dicfit alii q> fex milia fex cetos 8C i exagitafex conti 
nuerit milites q prie fignificato s pticula e. Aliis placet ( qb"» 
magis affetior^legio hebatpeditfifexmiliacetfi:&equites 
feptingetos trigltaideceq? cohortib? firmata erat & numero 
roilitfi &roboreipares.piiaemcohorsmillecebuqaicp pedi 
trt> 9 c6ftabat:&egtib 9 loricatis quadragiraduob 9 SC hecmi 
Iiaria drcebaf.fcdo quigetos qulquagltaquiqj hebat pedites: 
equire> iexagita fex 8C hec quigetarra dicebaf.Tertia eodern 
nfiero cofiabat. Quarra 8C ceteie oes eode quo fcda nuero co 
ftituebanfvtex Peroiti viri latine Iingue pitiffimi i manrale 
cometatiis videre licet. Et ficut re^ quarucfiqs exrremira* 
tes vt motifi 8C lfie cornua vocai.-itaquocp i acie exttemita= 
tes exercit 9 vocarur cornua:eratq? gemia i acie fcriicet dex- 
trfi cornu & Ieufi frue finiftrfi. rrrfiphus rngeti vi&oria pta 
ft graui cfade hoftib 9 illata duci cocefia gfa e.Iracj? cj trium 
phabac.-qiisttuor albis eqs vehebar: fenatu preeute ducebanfc 
Icapitolifi&ex tauris facrificabat.buatioafitquotiesnon 
Iterfe&is /ed f ugatrs hoftib 9 icrueta fuit vi&oria duci pftaba 
tur.Itaq? cj ouabat/vno vtebaf equo;8c aplebeis fme eqtib 9 
i capitolrfi deducTriex ouefacrifkififaciebat.Iuftttifi qfi mris 
ftatio/quies 8C ccffatio di<ffca e:q> tfic ius ftaret & quiefceret. 
Priuati ciues dicebaf q nullu officiu pubiicu/ nul 
lu mgr atu exercebant:eoi£ oppoiiti . i. q mgr atu 
exercebat publiciyocaba£Goloniaeratcet 9 at mX 
titudo cmiu tr afmiffa iuffu fenat 9 ad Ihabitadu ci 
uitatesalienasatgfacuftodiedi aut poffidendi 



cm 1 



10 



11 



TTTnT 

12 



13 



14 



l c , 



Et hi noui hitatores coloni dicebaf.Lex erat po Colonf 
puli romani coftitutio Senatufcofultu erat decre ** x 
riafenatucoftitutu.PJebifdtuerateoftitutio co fonfStum 
fefuplebisatrtbunisordiata.Decretudicebaf i Plebifciru 
gatons edi&u.Ftquodlibetho^ vi legis obtine Dccretum 
bat. Et fimiliter ficutilex firmiter feruabant edi 
claproris/prefecfti/ceforum/queftoru; & editu. 
ptiuaticiuesgpublico munere no fungebaf. Hinc agere prt 
uatavitadicufrcjnogeratpublicumgratQpublict veroqoffi 
ciu geiutCfi afit yrbs romana tate»mftt tudis quata ad ipaj co 
f luc bat capax no eet:Ipio fenat 9 gs ciuifi traducebaf ad ihita 
da loca aliena:q vel Icolis vacua/vel armis capta erakvt fuga= 
tis hoftb 9 illa Ioca capt aiab amicis hitaref. at idigenis i dedf 
tioneacceptis romani ciues illuc httatfi ntiffi deduxis a defec 
toephiberefc&talis ciuiu mrtitudo coloniadicebaf&ciues il 
)i coloni Vtrgili 9 .vrbs atiquafuit tyri tenuere coloni. Senat 9 Virgitfus 
cofultu &plebifcitfinoialuntex obliquo &reclo copolitaK 
illuda fenfitu coftitutoem facH ftgniffcat:qncjde cofultati de 
ctet5e:hoc'veroatribunispIebis.ipfapIebeccniocata pri 9 fi£ 
coletietejna fcitfi i.flatutfivt iprio auguftinidati pcepto dfc* 
tneft Decrerfi a decerno ficutediclfi ab idtco:noia ncta funt. 
Gues iomaniiteritrib 9 noib 9 vocaba?. ficutpu 
bli 9 cor neli 9 fcipio Vn et ia vt qde aiut primu e p 
nome/fccjm nome/tertiueognomen vel agnome. 
Etquia iti romanis hiftonisfept 9 noia breuiter 
norafrop 9 e fcire q? p A aulus itelligit!/p Ap.ap= 
pi/pF].flaui 9 /p JVi.marcus.pSSext 9 p Tritus/ 
pC.celiusperGgaius/pp.publius/per Ddeci 
us pLluci 9 p Q:quit 9 /p Sp fpurius/|>R.roma.p 
Ro romani/.p Pi.plebs/p Rp refpublica/p Coco 
ful/p Se fenat 9 /per Tr tnbun 9 . per Secofenat 9 co 
fultum/per Bbrutus/piuludicesp Q quirites. p 
Pre noir e e q3 pprfo noi ppoffrfi gete fanvliaq? indicat. Nb «sjomen 
merppriu quo vnufqfq; notaf vocabulfi.Cognome qd .pprio Q g nom en 
notfDiuAnadiicif.AnonulIisaddtf &agnomeqc!ex aliquo 
euetu/adueticiaq?ca cuiq artribuif.vtfcipiodift 9 e african 9 
a deuida aftica.paul 9 ctnili? macedonic?: a macedonia fupa 















ta. SC cofuetudietraclu e ihiltoriaru librfs iporfi notm folu ca 
pftales/priafq? lras notari que no folii hic expffas: ve# alias 
quoqjnoim appellatoes notat vtp.C:aIiqficuri 9 /aliqn cat 9 l 
aliqn cicero.p L mo IeIi 9 /mo Iepid 9 per M.aliqn mari 9 fignf 
ficaf.perGn.gne 9 .pP:popei 9 /atpoponi 9 .«cetera id gen? 
noiafignificafcqapdhiftorfagefcriptores paffim iuenifitur. 

Sequitur tabula huius libelli perq neceffaria ad iuenien 
dum vnamquaqj elegantia fecundfi otdine alphabeti. 

EtptimodelitteraA. 

Ablatiui concinue ponuntur in oratione/prefertim fi qna tem 

poris f ueri t fignificatio.precepto.clxix 

Ablatiui qufdam vt imprimis paucis multfs aduerbiafcunt:or 

na tamq? reddunt orat/onem.precepto cx v 

Accufattuf 8C ablri partfcfpfoi* fepe tenet locfi ifinitiui.p xxi 

Accufatiuo pluralis pro es inqutbus ponitur.p cxxvi 

Accfperepro audire/cognofcere/venufteponitur p cxlv 

Adiediut ante fubftatiuum venuftafituatio.p.vf , 

Ad explicadfi locfi/St gen 9 getile vf pttifi nome figi d$ cxcix 

Adiectl&fubftari i vocegne 8fcafu venuftacomutatio.p xxiii 

Admodum fprfmfs& aduerbia pofitiuo iunda augent v/mqj 

habent fuperlatiui.p.xxvi 

Aduerb/a epiftolis congnientfa:cxxvfi 

Aduerbia ini8Cinu deftnentia epfftolfs apta p.cl 

Aduerblorum frequentior fitus.p f/f 

Aduerfatfua df&io orationem plurimumexornat Ixv 

Affero quatum commune fit verbump cif 

Aff icio 8C aff icior g late vfurpentut p xvif 

Agere/referre/debere Khabere grat/as quid diftentp xctif 

AUas geminatum tenet locum aduerbff modo.p xlvii 

An/mo compleelf qufd (ignificat p xxxiii. 

Annos v/gfnt/ natus locutfo oratorfa eft.p.x!/x 

Anfmaduerto 8C animaduerffo quid f/gntf/cent p Ixxv/f 

Antecello venufte accufatiuo vef ablatf uo iungitur p lx 

Apptfme pro valde apte preponitur nominibus p cxix 

Affentfo SCaffentioreandemfignificationeaclftjam &paff/= 

uam vocem vfurpant p cxxii r 

DeB 
Benemererf qufd ffgniffcat.p.xxxvii 

DeC 
Cap{tvetbumi'unftumd/uerfisagruftcatdfuerfa.p.Iif. 



cm 1 2 3 



1TTTTTTTT| 



10 11 12 13 14 15 



Cafu concordant intet tria:duo que proxf mi 9 iogotur.p xf 

Caueocuablto fignificat,puideo cuadovitoacfugio Ixxii 

Certiore facere in epiftolfs vfitatum e. clx xxifi 

Ceitum mfhi e quid fignificet xxxv 

Cenaturquid ornatus afferat.p. clxxix 

Clam prepofltio magis e q aduerbio apud oratoresp cxlvfii. 

Clareo & poffum eadem ferme funt p Ivii 

Collocare apud aliquem benefidum quid f igniffcet p clvi 

Coeo venufle requirit accufatiuum ciiii 

Coniundiones tresreniaute&veroque ordine habet p cxxix 

Conorhanc rem vbivenuftediciturcc 

Confido quibus iungitur 8C ad que fpectatp. cxxxvii 

Confiteor vi profiteor fponte. p. xcii 

Conficior propereo vfitatur clxvfii 

Confequor pro exprimo pulcherrfme poniMxxxvfc 

Compledor q diffufum eft p cciii 

Comparatfuf loco pofitiuorum pulchreponuntur.p.xl 

Comparatiuo multo aut longe preponf folet p xiiii 

Cumprepofitiuaprepofitiointetdum poftponiturp cxlvfi 

Contineo quam habeat elegantiam.p.Iifi 

Continuatiua orationis que ffnt.precepto cxxviii. 

Cordi e quid fignificet p xc viii 

DeD 
Date litteras tibi vel ad te ysm habent diueifam.p. Ixxfx 
Darerem vicio vel laudi quid fignificet.preccpto xli 
Date veniam quid fignif icet cxcxil 
De prepoff tio amphficat vehementer precepto lxf b'. 
De ft dfs contrariam mutant fignfffcationem p lxfi 
Decem annos 8C decem annis quomodo differant.p xcvti 
Decimufquifq? quid pulchre fignfffcet precepto xliiii 
Decurritur quid ornatus habeat ptecepto clxxix. 
Deficitaccuiatfuo iun&um qufd ffgnificet.p.c xxv 
Delecto & oble&o quom odo diff erant.p. c 
Defiderium abfentis rei eft p ccf f 
Deufncf o pro obligo epf ftolis aptum p clv. 
Dfe quarto K dfe quarta quid diftant.p.clxxii. 
Diligo obferuo admiror que habeant ordfne p Ixv fn fine 
Dimfdium & dimidiatum quantum diftant p xc 
Dluetforumnumerorum aut generum fuppofftis quando li= 
ceat verbum vfcintorf correfbonderep xxvf» 



I 



81 


II 










1 


h ' 






Doleodoloremlepfdedfcftnrclxxxvfif 
Dono te hac re ventifte dicftur.xciiii 

DeE 
E vel ex prepofitiones ornate pro a vel ab ponnf p 1 xxxf i 
Egoipfe potius dfcendum eft cj egomet.p.lvif f 
Efoquentfa Iaborare poteft ornate mftrfat iam exprimi.p.l 
Enfmuero du&particulecur iunguntur p dxiii. 

Epitheto vn5 duob 9 pot ifigi lubftStiuis Kecotra.p.xxiiii. 

Equepro itaprovel &proutornateponitur.p.xxxviii. 

Eft miht nome fcfpfoni i datiuo pulcherrimj'dicitur.p cxcv 

Et vbi lepidegeminetur. p xviii. 

Ex prepofitio ampliat vehementer. p Ixiff. 

Ex fententia quid f/gnif/cet.p cxc. 

Euadopro fio 8C efftc/orornatedictturp IxxxV/f/. 

" DeF. 

Facilfs & Ieuis quomodo differant.p lv. 
Familfaritate cu aliquolquo pafto ornate exprimem 9 ,p Ixx. 
Fallit verbum q tritum Cit.p clxxxi. 
Ferire fedus quid fignificet.p cxciii. 
Fero fia: re facile/modefteequo animo quid habet ornat 9 .cl 
Fore futuram femper habet fignificatfonem.Ixxxf x 
Frequetatfua verba loco pnniitmorum locantur.p lxi 
Fretus ablatiuo iunSum qixid fignfficet.p clxxxii. 
Frufrcqufdfign/ficetefeganter.xxx 

, DeG. 

Gaudemus nobfs 8C gratulamur alffs .xcff. 
Geminatio inornfnis veladuetbii cjtivaleat.pcxxxv 
Genitiuorum inter nominatiuos pulcherrima interieclfo.v 

Gemtuucumpoffeffiuis lepide uwguntur.clxx 
Genitiuus prfmftiuf ;«poffeffiui quomo differat p clxxifff. 
Gentcumnoiehonotis magiflratus vel fmperii pulcherru 
mam conftituit orationem.p cxvi 

Gerundiufi ab omni modo/fi opus eft poteft creari p ccfiil 

Genindfuorum nominfi pulcher eft vfus pro gerundfir. p ix 
Grande adieftiuu proli etatf velpecunie couenft.p.cxxxix. 
Gratificor ttbi hanc rem preclare dfcitur p clvii 

mDeonancremmemonaqualiter ornateprofertur li 
Habeo var/a conftru<ftfone plurfmfi habet ornatus.cixxxiiii 
Haua iecus pro q.ubus ornate fumatur.xxxix 
Hec res raihfconducitqaid fignificet.p xciiii. 



cm 1 2 3 



10 11 12 13 14 15 



Hifcehofcehafcequid ornatus habeat.pcxlvi. 

Honeflam nobis effe iem quomodo apte oftendemus p xvi. 

Del. 
Id genus pro eius generis vfitamm eft p cxcix 
In bud 9 fmiata n5 ta ftfitudine <j abudatia ffgniftcat.dxxx. 
Ina&o ppofira pro erga vel cotra pulcherrie ponif p cxvtii 
Iocundam nobis t ffe rem quo pafto oftendemus p xvi 
Ircrebruit quid fignficat p cxli. 
Indies & incliem quid fignificant p cx. 
Inanimo eft & anfmus mihi eft quantum differant p xxxiif i 
IndulgeoK ignofco datiuo iufta gd fignificet ornate p clviii 
Infinitiua oratio pro coniun&iua venufte ponitur. p lxxxi. 
Iniuriam inferre quid fignificat p cxci 
In caftra eo multifariam dici poteft p xlviii 
Imprimis aWatfuus aduerblafcens ifig tur noi oma*e p xcv 
Interdico que cafum pofcat p cviu 

Imptior 8C impartiomodo aftiuammodo palltuam vocem 
vfurpant eadem fignificattcnem.p cxxii 
Inmenremvenitcuicafuiaddaturclxxv 
Intcr gerundio^ accufariuis prepoftta quid fignificat cxv". 
Interfum & prefum quid differant p xci. 

DeK 
Kalendas nonas & idus quopafto exprtmemus p ccx 

DeL 
Laudati decore aut v/tuperari poteft q< pia tr/pltciter. p xx. 
Laudare quomopoffum* medtocriter at vehemeter p xxyii 
Licetmiliibonovirovelbonuvi^effevtrucgelattnapcltu 

Locus eft/vel multu autmhil loci ehmc ret clare dicil pcxtti 
Littere in plurali epiftolam fignificat.p 1 xxx 
Ludo Iudum ornatedicitur clxxxvut 

DeM 

Mafte cui cafui pleramqj iungitur cxcvffi 

Magnrperemaximopere/mi^imodupupltcta nomfna ve- 

nnftp flduerbiafcunt pcxiiii ... 

Maxieaduerbiupofitiuoiunafi/datvimfuperla^ 

Mecum vm diftio « due didiones quojno differam. p lxtx 

Mediam fuper noftem quid ornatus habet p cxcvti 

Memimvfitati* «ungitur ado cj gemriuo p lxxuu 

Meo nominc me «s verbis pro mea ex parte cc .x. 

Millehominum infingulart quid figmftcet.cv 

Metuoquibuscafibus iungitur.lxxxvu 

Minus pbfitiuo iunftum contrarium figmficat p cvl 















Memor ieproditu eft rheorfe man dare qufd ffgnfficat.cxx* 
Mfffum facere pro dimittere ornatum eft cx x xii 
Mor/ multifariam exprimitur ornate.p lxxxv 
Moregerereornate fignificat coplacere 8i obfequi.p Ixxxv. 
Munus pro off icio ornatiffime dicitur.p lxxli. 

t DeN. 
Negatiuediclionis incalceapta locatio.p vff. 
Non folum non modo venuftam reddunt oratfone. p Ixvi 
Nihil cum comparatiuis lepide iungitur.p Ixxi. 
M :gatio poitto iuftatet co:rarii pSitiui fignificatoe3 cl xvf; 
Nv'quidemparticulaoration;m venuflat.pcx xxiii. 
Nelcfre noj. quot modis dicemus p cxlif 
Nominaaliquaagrecisprofecla mutant declinatoem. p xv 
Nominanam^rorurainpluraliornatefyncopantur.p.cviii. 
Ntus poifeffiuus cu genitiuo poffefforis difcretionis aut aba 
dantie caula ponitur.p clxxt 
Ntotjt inter genitiuos pulcherrima fnterieclio. p v. 
NulIuspronDn/qnnlo poni folet cli 
NumirasmiiiDrcitracentenarium «poft vigenarium ele« 
ganterprecedit mediante coiunctione.p cix. 

DeO. 
Obliiiifcor valuptatis quomodo venufteprofertur.p Iii 
Opsreprecium elt q venuftas hab^at figniticationes.p xxlx» 
Optnio latinura eft.deputatio vero vulgr.p Ivii in fuie 
Opusquibuscafibus orn3tius fungatur.p xxii 
Omnispro omnes 8C fimilia.p cxxvi 
Oronis inregre tter f&m K adte&iuupulchra iterpofitio.iftf. 
Ordo plurium li&ionum fine coniunitione fit.cxxxitii 

DePlittera. 
Particfpia futuri temporis quid ornatus fignificat.p dxxxv 
Parenttieffsinterpolitiolepidamredditorationem p cxl 
Per auget vehementer.p Ixiiii 
Peto hanc rem a te omatius dicftur.p clxvii 
Partim hominum 8C de eius aduerbfi geminationcp xUW 
Penitetpro parum videtur vfurpatum. Ixxv. 
Perfnde ornate poftulat ac vel atqj.c if f. ] 
Plenus genftf uo plurimum iungitur.clxxvif. 
Poffefforis ante poffefftonem f itus.viii 
Pofitiuus lepide augetur cum p.xii 
Poffum 2C clareo idem fere f unr.Ivif 
Polleo fpledide ablatiuo iungitur . lvi 
Poftifdic/prope dieraquid fignificant.p cxxyii 




cm 1 2 3 






10 



11 



12 



13 



14 



l c , 






Perpetuum SC fmperpetuum aduerbia.clif li 

Perg pulcherrime iungftur pofitiuo.xlvi 

Prandefur quid omatu» afferat-cxxfx 

Pre pofitionis inter fubftantiuum 8C adiectfuum perpulchra 

fnteiieftio.p iiif 

Prepofftiopulchrius iungfturverbo cjnomini.p xcv 

Pridie kalendas pridfe idus aut nonas quid ffgnificant apud 

vetutiiTimos.ccxi 

prefeferre quid latine fignfficat.xxxt 

Prefto verbn venuftu qnq? accufatiuo 8C ablatiuo iugit? .p lx 

Preter 8C pre venufte oftedut aliquam rem aliam ancellere.lv. 

Preftofumquid fignificat.p clii. 

Prefrolor poete plerumqj zGto, Cicero/vero dto ffigitiCxxf. 

Primusquid fignificat fcV que /pfum fequantur.cvi. 

Pro omate ponitur loco in 8C fecundum.p lxxxiii p 

profequor qeleganterponatur.p xxxviii 

Quin patticule elegantie.p cxii 

Ouoad pro quoufq? aliquando ornateponitur.p cxliiil 

Quotufquifcg quid fignfficet.xlv 

Quarto pretor ftquarfum pretor differunt-ccv •" 

DeR 

Rationem habere que fignificata habeat, xxxiit 

Recordor hanc rem ornate dicitur.lix 

Refero cum datiuo 8C accufatiuo diuerfa ffgnf ffcar. lxxyiH. 

Relatfuum plerumqjcum confequentccongruit.p x - 

Reliquum eft pro reftat ornatc ponitur.cxliii 

Repeto hsnc rem memorfa quid fignificet.clxxxvi 

Res noie pulcherrie vtfmur cu adie&iuis poffeffniis. p cxx 

Ruri effe non rure dicitur.ccvi 

DeS 

Salue & «ue idem f/gnificare videntur apudoratores.ccvii 

Salutem dicere quo cafu aptiffimepoffumus.ccviif. 

Sed ponitur pro tamen Iicet raro.Ix v in fine 

S-Tuio femitutem lepide dicitur.p clxxxviii 
^maute ad qufd ponatur i oratione 8C quid fig nif icat. clxiii. 
MMhflis genitiuo plurimum iungitur.p clxxvii 
^jubfncompofitfonefignificatclamautdinrnjit Ixxxiiii 

Subiundiui pro indicatiuo lepida pofitio.xlii 

Subftantiuum nonnfiqadiediuiofffcio-fungitur.p xxiiii. 

Sumdatiuo iundumhaberelignificat 8C quodammodopof 

fidere precepto.lviii» 






Sub/un&fua impaattuis uingunruromatuscaufa.dxxviff. 
Superlatiui pulchra poff tio poft multo longc Sc quam p xiit. 
Suppofiti,in oratione fituatio.p.ii 

Supf na vltiina ornate pro a&o gerudfi ponut* ad ppoita xxv 
Sufcipereiepiftolisornateffgnificat comedatii here. pclxv 
Studeo accufatiuo quandoq? iungitur p cci 

D;T 
Talis qualis quomodo fehabent fn orationcclx 
Tantus 8C quantus quomoio habmt fe in orationcclix 
Tantifper ornate poft fe exigi t dum p xcix 
Tendo concra iermonemqufd ffgnificet pcxcvii 
Teneo quam habet eleganuam p iiii 
Teneo hancrem memoria ornate drcitur p 17 
Temporum commutatio apud oratores quefit.p clxxvi 
Timeo JJufbus caftbus iungirur ixxxvii 
Tranfftf ua verba fi qua paffio cum actione figni ficatur abCo* 
lute ponuntur p clxxx 

Tum vbi lepide geminatur & vbi non p xviii atq? xlx 
Tua caufa 8C tui caufa feci qutd dtftant p clxxiii 

DeV 
Vaco cu datiuo alia habet fignff/catfoneq cu ablatiuo.lxxW 
Vale 8C falue idem fignificare videtur apud au&ores p czvii 
Valeog fplendide ablatiuo iungitur Ivi 
Varietas gtuin venuftatis orationf afferat p i 
Vel pro et/am reiftiffime ponftur p clxi 
Verbi in oratione fttuatio vel locus.ii 
Verfor q diffufam habeat Cignificationem.p clxii 
Verumetiam vemmquoqj venuftam rediunt orattonem Ixyi 
Viuere multifariam exprimetut p clxxx vii 
Viuo vitam viuo mtferam vitam lepide dtcitur. p clxxxvff i 
Vnas bias ternas Ifas pulcherrie dicif no vna duas tres lxxx 
Vfu vcnit pro contingtt.p cxx iif 

Vfurpatto 6C vfurpare non idem apud orato res 8C iurifcouil 
tos fignificant.p cxxidi 

Vtilem nobts effe rem quomodo exprimemus decetet p xvi. 
Vulgo quidornate fignificat. p cxliiii. 

Jn hoc fibelfocontinetur Auguftin 9 
datus cum familiari commentarfo. 
Reg'.iIeeIegStfarum FrancifcinigrifaciTi expofitfomda 
clarare Ndmtna dignttatum nugiftratufiqj ronunomm bre 
uideclarationedilucidata Exaratfiparrhiui pro Dionifto 
Roce In vico beati Iacobi incolentis /. 



iiii|iiii|iiii|ini|i 

cm 1 2 3 



r-r 



TTTTrT 



10 



li 



TTTTTT 

12 



13 



14 



l c , 



ppai 




WtPtttitttjtttitt 



Cltl 1 



1 



10 11 12 13 14 




cm 1 



9 10 11 12 13 14 15 16 



^■■p 



mt^mmmmmm 




9 10 11 12 13 14 



■ 







• •■' '. -'. 
•v- 



•;>:<•■• 

:'■■ 

v '■:■■ 

l . 
*•• • 

"m:' , 

.... ■•> .-/.■•••, •■ I 

• ;'"•• '«: • ■ 

■:..•■• 
■ 

■ :** ■-. ■ • . 



.• • •. . • ;• 



■J-&' : 

■'.■■.■' *Vv*. 

• . - • 

I •• .- ••;'"•■•.' ...... • 

■• »« .. * «.«.': '-• 

•« • •'! ' -» ' : ^ •- 

•■-'•.•- •.■•'•-• ! . -' 

;.•.*•• 



1 



TTTTTT 



TTTTTT 



TTTTTT 



TTTTTTl 



11 



12 



TTTTTT 

l? 



1.1